Operation CHAOS: Η CIA δημιούργησε 13.000 φακέλους και κατέγραψε πάνω από 300.000 ονόματα μέσα στις ΗΠΑ

Μία υπηρεσία που είχε σχεδιαστεί κυρίως για επιχειρήσεις εκτός των ΗΠΑ κατέληξε να συγκεντρώνει τεράστιο όγκο πληροφοριών για Αμερικανούς πολίτες, αντιπολεμικές οργανώσεις και πολιτικούς ακτιβιστές. Το όνομα του προγράμματος ήταν Operation CHAOS.

Το πρόγραμμα δημιουργήθηκε μέσα στο εκρηκτικό κλίμα της δεκαετίας του 1960, όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονταν αντιμέτωπες με μαζικές διαδηλώσεις κατά του πολέμου στο Βιετνάμ, κοινωνικές αναταραχές και φόβους ότι ξένες κυβερνήσεις μπορούσαν να χρηματοδοτούν ή να χειραγωγούν εσωτερικά κινήματα.

Η αρχική αποστολή

Σύμφωνα με την επίσημη έκθεση προς τον Πρόεδρο των ΗΠΑ το 1975, η CIA δημιούργησε τον Αύγουστο του 1967 μια Special Operations Group με αποστολή να συλλέγει, συντονίζει και αξιολογεί πληροφορίες για πιθανές ξένες επαφές Αμερικανών αντιφρονούντων.

Ο στόχος στα χαρτιά ήταν περιορισμένος: να εξακριβωθεί αν ξένες δυνάμεις βρίσκονταν πίσω από εγχώριες πολιτικές οργανώσεις.

Στην πράξη όμως, το πρόγραμμα εξελίχθηκε σε κάτι πολύ μεγαλύτερο.

Οι αριθμοί είναι εντυπωσιακοί

Η επίσημη έκθεση αναφέρει ότι μέσα σε έξι χρόνια το Operation CHAOS δημιούργησε περίπου 13.000 ξεχωριστούς φακέλους.

Από αυτούς, περίπου 7.200 αφορούσαν Αμερικανούς πολίτες.

Ακόμη πιο εντυπωσιακό: τα σχετικά αρχεία και ευρετήρια περιλάμβαναν περισσότερα από 300.000 ονόματα ανθρώπων και οργανώσεων σε ηλεκτρονικό index.

Το πρόγραμμα παρήγαγε χιλιάδες εσωτερικά υπομνήματα, χιλιάδες αναφορές προς το FBI και δεκάδες ενημερώσεις προς ανώτατους αξιωματούχους.

Πώς ξεπεράστηκαν τα όρια

Η CIA είχε σαφείς περιορισμούς ως προς την εγχώρια δραστηριότητα. Ο βασικός της ρόλος ήταν εξωτερική κατασκοπεία και αντικατασκοπεία.

Η Operation CHAOS όμως συγκέντρωνε πληροφορίες για Αμερικανούς μέσα από σταθμούς στο εξωτερικό, συνεργασία με το FBI και άλλες πηγές.

Η επίσημη έρευνα κατέγραψε ότι το αποτέλεσμα ήταν η συγκέντρωση σημαντικού όγκου πληροφοριών για εγχώριους πολιτικούς ακτιβιστές, ακόμη και όταν η αρχική ερευνητική ερώτηση αφορούσε μόνο πιθανή ξένη επιρροή.

Ποιοι μπήκαν στο μικροσκόπιο

Στο ενδιαφέρον των υπηρεσιών βρέθηκαν αντιπολεμικές οργανώσεις, φοιτητικά κινήματα, ομάδες της Νέας Αριστεράς και άλλοι πολιτικοί σχηματισμοί.

Το κλίμα της εποχής είναι κρίσιμο. Η αμερικανική κυβέρνηση φοβόταν ότι η Σοβιετική Ένωση, η Κούβα, η Κίνα ή άλλες ξένες δυνάμεις μπορούσαν να χρησιμοποιούν τις κοινωνικές εντάσεις στις ΗΠΑ.

Το πρόβλημα ήταν ότι όσο το πρόγραμμα μεγάλωνε, η διάκριση μεταξύ «έρευνας ξένης επιρροής» και «παρακολούθησης νόμιμης πολιτικής δράσης» γινόταν όλο και πιο ασαφής.

Η CIA άρχισε να καταλαβαίνει ότι υπήρχε πρόβλημα

Αποχαρακτηρισμένα έγγραφα δείχνουν ότι μέσα στην ίδια την υπηρεσία υπήρχαν ενστάσεις και ανησυχίες για τη νομιμότητα και την έκταση του προγράμματος.

Η Operation CHAOS λειτουργούσε με υψηλό βαθμό μυστικότητας και περιορισμένη εσωτερική εποπτεία. Η ειδική ομάδα έφτασε να έχει δεκάδες στελέχη και ήταν απομονωμένη ακόμη και από σημαντικό μέρος της υπόλοιπης αντικατασκοπευτικής δομής.

Το 1974 το πρόγραμμα τερματίστηκε

Μετά το Watergate και τις αυξανόμενες αποκαλύψεις για καταχρήσεις από υπηρεσίες ασφαλείας, το πολιτικό περιβάλλον άλλαξε δραματικά.

Τον Μάρτιο του 1974 ο τότε διευθυντής της CIA William Colby διέταξε τον τερματισμό του CHAOS.

Το πρόγραμμα έγινε αργότερα αντικείμενο εκτεταμένων ερευνών, μεταξύ άλλων από την Rockefeller Commission και τη Senate Church Committee.

Το μεγάλο ερώτημα της εποχής

Οι έρευνες της δεκαετίας του 1970 δεν υποστήριξαν ότι κάθε αντιπολεμικός ακτιβιστής ήταν πράκτορας ξένης δύναμης. Αντίθετα, ένα από τα βασικά προβλήματα που ανέδειξαν ήταν ότι οι φόβοι για ξένη επιρροή είχαν οδηγήσει σε υπερβολικά ευρεία συλλογή στοιχείων για εγχώρια πολιτική δραστηριότητα.

Αυτό είναι το σημείο όπου το CHAOS γίνεται σημαντικό και για σήμερα: πόσο μακριά μπορεί να φτάσει ένα κράτος όταν η έννοια «εθνική ασφάλεια» ορίζεται πολύ πλατιά;

Τι αποδεικνύεται — και τι όχι

Αποδεικνύεται από επίσημα έγγραφα ότι η CIA δημιούργησε το Operation CHAOS, ότι συγκέντρωσε δεκάδες χιλιάδες αρχεία και εκατοντάδες χιλιάδες ονόματα και ότι η δράση της επεκτάθηκε σε εγχώριες πολιτικές οργανώσεις.

Δεν αποδεικνύεται ότι όλοι όσοι εμφανίζονταν στα αρχεία ήταν πραγματικοί στόχοι επιχειρήσεων, ούτε ότι κάθε καταχώριση ισοδυναμούσε με ενεργή παρακολούθηση.

Αυτό είναι σημαντικό γιατί οι αριθμοί πρέπει να διαβάζονται σωστά: το ηλεκτρονικό index περιείχε ονόματα και οργανώσεις που εμφανίζονταν σε τεράστιο όγκο εγγράφων, όχι 300.000 ξεχωριστές πλήρεις έρευνες.

Η πιο μεγάλη ιστορική υπενθύμιση

Το CHAOS δείχνει ότι οι υπηρεσίες πληροφοριών μπορούν να ξεκινήσουν από έναν φαινομενικά στενό στόχο — «βρες αν υπάρχει ξένη παρέμβαση» — και να καταλήξουν σε πολύ ευρύτερη συλλογή πληροφοριών.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε σύγχρονη παρακολούθηση είναι παράνομη ή κάθε υπηρεσία λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο.

Σημαίνει όμως ότι η δημοκρατική εποπτεία δεν είναι πολυτέλεια. Είναι ο μηχανισμός που εμποδίζει την αποστολή μιας υπηρεσίας να επεκτείνεται σιωπηλά πέρα από τα όριά της.

Τεκμηρίωση: Report to the President by the Commission on CIA Activities within the United States, 1975· CIA Reading Room documents· Church Committee records.