Project Sunshine: Το μυστικό πρόγραμμα που συγκέντρωνε οστά παιδιών για να μετρήσει τη ραδιενεργό τέφρα

Στη δεκαετία του 1950, ενώ οι πυρηνικές δοκιμές γίνονταν στην ατμόσφαιρα και ο κόσμος μάθαινε να ζει με τη λέξη “fallout”, ένα μυστικό πρόγραμμα των ΗΠΑ προσπαθούσε να απαντήσει σε ένα τρομακτικό ερώτημα: πόσο ραδιενεργό στρόντιο είχε ήδη περάσει μέσα στο ανθρώπινο σώμα;

Το πρόγραμμα ονομαζόταν Project Sunshine. Ξεκίνησε το 1953 στο πλαίσιο της U.S. Atomic Energy Commission και συνδέθηκε με έρευνα για τη διασπορά του Strontium-90 από τις πυρηνικές δοκιμές.

Για να μετρηθεί το Sr-90 μέσα στον άνθρωπο, οι ερευνητές χρειάζονταν ανθρώπινο οστό.

Γιατί το Strontium-90 ήταν τόσο σημαντικό

Το Strontium-90 είναι προϊόν πυρηνικής σχάσης και συμπεριφέρεται χημικά με τρόπο παρόμοιο με το ασβέστιο.

Αυτό σημαίνει ότι μπορεί να περάσει στην τροφική αλυσίδα, να βρεθεί στο γάλα και τελικά να καταλήξει στα οστά.

Επειδή τα παιδιά αναπτύσσουν γρήγορα τον σκελετό τους, οι επιστήμονες ενδιαφέρονταν ιδιαίτερα για δείγματα από βρέφη και παιδιά.

Το επίσημο ιστορικό επιβεβαιώνει την ύπαρξη του προγράμματος

Το Department of Energy καταγράφει ότι το Project Sunshine δημιουργήθηκε ως παγκόσμιο πρόγραμμα παρακολούθησης του fallout και ότι εργαστήρια και συνεργάτες της Atomic Energy Commission ανέλυαν Strontium-90 σε ανθρώπους, τρόφιμα και εδάφη.

Η ύπαρξη του προγράμματος αποκαλύφθηκε δημοσίως το 1956. Όμως πολύ πιο σοβαρές λεπτομέρειες για τη συλλογή ανθρώπινου υλικού έγιναν γνωστές αργότερα, μέσα από αποχαρακτηρισμένα αρχεία και την Advisory Committee on Human Radiation Experiments.

Το πιο σκοτεινό σημείο: τα οστά παιδιών

Η επίσημη συμβουλευτική επιτροπή που διερεύνησε τα πειράματα ακτινοβολίας στις ΗΠΑ κατέγραψε ότι το Project Sunshine περιλάμβανε συλλογή ανθρώπινων δειγμάτων σε μεγάλη κλίμακα και ότι αξιωματούχοι και ερευνητές χρησιμοποίησαν παραπλανητικές πρακτικές στην εξασφάλιση οστών αποθανόντων βρεφών από ενδιάμεσους φορείς που είχαν πρόσβαση σε ανθρώπινα λείψανα.

Αυτό είναι το σημείο που μετατρέπει την ιστορία από απλή επιδημιολογική μελέτη σε ηθικό σκάνδαλο.

Το πρόβλημα δεν ήταν η μέτρηση της ραδιενέργειας. Ήταν η μυστικότητα, η έλλειψη ενημέρωσης και η χρήση ανθρώπινων λειψάνων χωρίς την κανονική συναίνεση των οικογενειών.

Γιατί κρατήθηκε μυστικό

Σύμφωνα με τα αποχαρακτηρισμένα αρχεία, η ίδια η ύπαρξη του προγράμματος και ιδιαίτερα η ανθρώπινη συλλογή κρατήθηκαν μυστικά εν μέρει επειδή υπήρχε φόβος ότι αν το κοινό γνώριζε τι ακριβώς ζητούσαν οι ερευνητές, η πρόσβαση σε δείγματα θα σταματούσε.

Το πρόγραμμα αναπτύχθηκε σε μια εποχή κατά την οποία η εθνική ασφάλεια χρησιμοποιούνταν συχνά ως λόγος για απόρρητες επιστημονικές πρακτικές.

Το πυρηνικό πλαίσιο

Τη δεκαετία του 1950 οι ΗΠΑ και η Σοβιετική Ένωση πραγματοποιούσαν ατμοσφαιρικές πυρηνικές δοκιμές μεγάλης ισχύος.

Η δοκιμή Castle Bravo το 1954 προκάλεσε πολύ μεγαλύτερο fallout από ό,τι είχαν υπολογίσει οι επιστήμονες και ενίσχυσε δραματικά την ανησυχία για τη ραδιενεργό μόλυνση.

Τα δεδομένα του Sunshine χρησιμοποιήθηκαν για να κατανοηθεί πώς το Strontium-90 μετακινείται μέσα στο περιβάλλον και τελικά στο ανθρώπινο σώμα.

Η ειρωνεία της ιστορίας

Το Project Sunshine είχε πραγματική επιστημονική αξία. Συνέβαλε στην κατανόηση του παγκόσμιου fallout και των κινδύνων της ατμοσφαιρικής πυρηνικής δοκιμής.

Ταυτόχρονα όμως, ο τρόπος συλλογής μέρους των ανθρώπινων δειγμάτων παραβίασε αρχές συναίνεσης και διαφάνειας που σήμερα θεωρούνται αυτονόητες.

Αυτή η διπλή πραγματικότητα είναι σημαντική: ένα πρόγραμμα μπορεί να παράγει χρήσιμη γνώση και ταυτόχρονα να είναι ηθικά προβληματικό.

Τι αποδεικνύεται

Αποδεικνύεται ότι το Project Sunshine υπήρξε, ότι δημιουργήθηκε για τη μελέτη της παγκόσμιας διασποράς του Strontium-90 και ότι χρησιμοποιήθηκαν ανθρώπινα οστά, μεταξύ άλλων από βρέφη και παιδιά.

Αποδεικνύεται επίσης από την επίσημη αμερικανική έρευνα ότι υπήρξαν περιπτώσεις παραπλάνησης και συλλογής δειγμάτων χωρίς τη γνώση των οικογενειών.

Δεν αποδεικνύεται από αυτό ότι όλες οι πυρηνικές δοκιμές είχαν στόχο να εκθέσουν σκόπιμα τον πληθυσμό ή ότι το Sunshine σχεδιάστηκε για να βλάψει ανθρώπους. Ο βασικός στόχος ήταν μέτρηση και έρευνα των επιπτώσεων του fallout.

Γιατί αξίζει να θυμόμαστε αυτή την ιστορία

Επειδή δείχνει τι μπορεί να συμβεί όταν η επιστήμη, ο στρατός, η εθνική ασφάλεια και η μυστικότητα μπλέκονται χωρίς επαρκή δημόσιο έλεγχο.

Και επειδή υπενθυμίζει ότι η ιατρική και επιστημονική συναίνεση που θεωρούμε σήμερα αυτονόητη δεν υπήρχε πάντα με τη σημερινή μορφή.

Το Project Sunshine δεν είναι θεωρία. Είναι ένας πραγματικός φάκελος της πυρηνικής εποχής που έμεινε για χρόνια στο σκοτάδι.

Τεκμηρίωση: U.S. Department of Energy historical records· Advisory Committee on Human Radiation Experiments· National Security Archive documents on Project Sunshine.