Στην 25η επέτειο της 11ης Σεπτεμβρίου, ο επικεφαλής της βρετανικής MI5 Ken McCallum έδωσε μια προειδοποίηση που αξίζει να διαβαστεί πέρα από την επετειακή της διάσταση: το επόμενο μεγάλο στρατηγικό σοκ μπορεί να σχεδιάζεται εκεί όπου οι υπηρεσίες δεν κοιτούν ακόμη.
Η φράση δεν είναι ανακοίνωση για συγκεκριμένη επικείμενη επίθεση. Είναι προειδοποίηση για τον κίνδυνο που δημιουργεί η ανθρώπινη τάση να προετοιμαζόμαστε για την επανάληψη του προηγούμενου καταστροφικού γεγονότος, αντί να αναζητούμε το επόμενο διαφορετικό μοντέλο απειλής.
Το μάθημα της 11ης Σεπτεμβρίου
Πριν από το 2001, το ενδεχόμενο τρομοκράτες να μετατρέψουν επιβατικά αεροσκάφη σε κατευθυνόμενα όπλα μεγάλης καταστροφής βρισκόταν έξω από το καθημερινό επιχειρησιακό μοντέλο πολλών υπηρεσιών. Μετά τις επιθέσεις, σχεδόν ολόκληρη η δυτική αρχιτεκτονική ασφαλείας αναδιαμορφώθηκε γύρω από αυτό το τραύμα.
Η αεροπορική ασφάλεια έγινε αυστηρότερη, οι βάσεις δεδομένων συνδέθηκαν, οι υπηρεσίες πληροφοριών άρχισαν να ανταλλάσσουν περισσότερα δεδομένα και η αντιτρομοκρατία μετατράπηκε σε κεντρικό άξονα κρατικής πολιτικής.
Ο κίνδυνος της υπερβολικής προσαρμογής στο παρελθόν
Ακριβώς εδώ εντοπίζει το πρόβλημα ο McCallum. Αν όλη η άμυνα σχεδιάζεται για να αποτρέψει μια νέα «11η Σεπτεμβρίου», μπορεί να μείνει εκτεθειμένη σε κάτι εντελώς διαφορετικό: cyberattack, σαμποτάζ κρίσιμων υποδομών, επίθεση σε ενεργειακά δίκτυα, χειραγώγηση εφοδιαστικών αλυσίδων ή συνδυασμό φυσικής και ψηφιακής επίθεσης.
Οι αντίπαλοι μαθαίνουν. Δεν επιλέγουν συνήθως το σημείο όπου ο αμυνόμενος έχει ήδη ξοδέψει δισεκατομμύρια για να χτίσει τείχος.
Η τρομοκρατία δεν έχει εξαφανιστεί
Η Αλ Κάιντα δεν βρίσκεται στη θέση ισχύος που είχε πριν από 25 χρόνια, όμως οργανώσεις και μεμονωμένοι δράστες εξακολουθούν να επιδιώκουν επιθέσεις μαζικών απωλειών. Ο επικεφαλής της MI5 αναφέρθηκε σε πρόσφατα αποτραπέν σχέδιο ισλαμιστικής επίθεσης εναντίον της εβραϊκής κοινότητας στο Μάντσεστερ ως υπενθύμιση ότι η κλασική τρομοκρατική απειλή παραμένει.
Το νέο στοιχείο είναι ότι αυτή η απειλή συνυπάρχει πλέον με εντελώς διαφορετικές κατηγορίες κινδύνου.
Κρατικό σαμποτάζ και πληρεξούσιοι
Οι ευρωπαϊκές υπηρεσίες μιλούν όλο και περισσότερο για επιχειρήσεις που δεν μοιάζουν με παραδοσιακό πόλεμο. Εμπρησμοί, δολιοφθορές, κυβερνοεπιθέσεις, παρεμβολές σε δίκτυα και χρήση εγκληματικών ομάδων ως πληρεξούσιων δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου είναι δύσκολο να αποδοθεί αμέσως ευθύνη.
Αυτό είναι ιδανικό για έναν αντίπαλο που θέλει να προκαλέσει κόστος χωρίς να ενεργοποιήσει μια καθαρή στρατιωτική απάντηση.
Οι κρίσιμες υποδομές είναι το νέο πεδίο μάχης
Ηλεκτρικά δίκτυα, data centers, τηλεπικοινωνιακά καλώδια, συστήματα πληρωμών, δορυφορικές υπηρεσίες και ενεργειακές εγκαταστάσεις είναι πλέον τόσο κρίσιμα για μια χώρα όσο παλαιότερα τα στρατόπεδα και οι αεροπορικές βάσεις.
Μια συντονισμένη επίθεση σε τέτοιες υποδομές μπορεί να προκαλέσει χάος χωρίς να πέσει ούτε μία βόμβα σε πόλη. Νοσοκομεία, τράπεζες, μεταφορές και δημόσιες υπηρεσίες μπορούν να παραλύσουν μέσα σε ώρες.
Η εξάρτηση από ιδιωτικές εταιρείες
Το ακόμη πιο δύσκολο σημείο είναι ότι μεγάλο μέρος αυτής της υποδομής δεν ανήκει στο κράτος. Cloud providers, τηλεπικοινωνιακές εταιρείες, operators δορυφόρων, ενεργειακές επιχειρήσεις και χρηματοπιστωτικές πλατφόρμες είναι ιδιωτικές.
Άρα η εθνική ασφάλεια εξαρτάται όλο και περισσότερο από το αν ιδιωτικοί οργανισμοί έχουν επαρκή cyber άμυνα, σχέδια συνέχειας και δυνατότητα ανταπόκρισης σε κρίση.
Η AI αλλάζει και την επίθεση και την άμυνα
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να βοηθήσει υπηρεσίες να εντοπίζουν μοτίβα και ύποπτη δραστηριότητα. Μπορεί όμως ταυτόχρονα να βοηθήσει επιτιθέμενους να αυτοματοποιούν reconnaissance, phishing, παραγωγή παραπλανητικού περιεχομένου και εύρεση αδύναμων σημείων.
Το αποτέλεσμα είναι μια κούρσα όπου η ταχύτητα λήψης αποφάσεων γίνεται κρίσιμη. Το επόμενο μεγάλο συμβάν μπορεί να εξελιχθεί πολύ πιο γρήγορα από τις θεσμικές διαδικασίες που δημιουργήθηκαν μετά το 2001.
Το κόστος της άμυνας μετά την 11η Σεπτεμβρίου
Η επέτειος ανοίγει και μια δεύτερη συζήτηση: πόσο αποτελεσματικά ξοδεύτηκαν τα τεράστια ποσά για ασφάλεια και άμυνα. Στις ΗΠΑ, οι αμυντικές δαπάνες έχουν αυξηθεί δραματικά σε σχέση με το 2001, ενώ το σημερινό πεδίο πολέμου δείχνει ότι φθηνά drones μπορούν να δημιουργήσουν προβλήματα σε πανάκριβα συστήματα.
Η σύγκρουση στην Ουκρανία και στη Μέση Ανατολή δείχνει ότι η μαζική παραγωγή φθηνών, ευέλικτων συστημάτων μπορεί να είναι εξίσου κρίσιμη με τα μεγάλα παραδοσιακά οπλικά προγράμματα.
Γιατί η προειδοποίηση αφορά και την Ελλάδα
Η Ελλάδα είναι χώρα με κρίσιμες ενεργειακές, λιμενικές, τηλεπικοινωνιακές και ναυτιλιακές υποδομές. Βρίσκεται επίσης σε περιοχή όπου συναντώνται Μέση Ανατολή, Βαλκάνια και Ανατολική Μεσόγειος.
Μια σοβαρή διαταραχή σε υποθαλάσσιο καλώδιο, λιμάνι, ενεργειακό κόμβο ή σύστημα πληρωμών μπορεί να έχει άμεσες οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες χωρίς να θυμίζει καθόλου την εικόνα μιας κλασικής τρομοκρατικής επίθεσης.
Τι δεν είπε η MI5
Είναι σημαντικό να ξεκαθαριστεί ότι ο McCallum δεν είπε πως υπάρχει γνωστό σχέδιο για «νέα 11η Σεπτεμβρίου». Δεν ανακοίνωσε συγκεκριμένη απειλή, ημερομηνία ή χώρα. Η προειδοποίηση είναι στρατηγική, όχι επιχειρησιακή.
Η διαφορά έχει σημασία, γιατί μια δραματική φράση μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε τίτλο φόβου χωρίς το πραγματικό της πλαίσιο.
Το ουσιαστικό μήνυμα
Είκοσι πέντε χρόνια μετά, το μεγαλύτερο μάθημα της 11ης Σεπτεμβρίου ίσως δεν είναι «να προσέχουμε περισσότερο τα αεροπλάνα». Είναι ότι τα πιο καταστροφικά σοκ συχνά έρχονται από συνδυασμούς που φαίνονταν απίθανοι μέχρι τη στιγμή που έγιναν πραγματικότητα.
Η σωστή άμυνα δεν είναι να προβλέψεις με βεβαιότητα το επόμενο χτύπημα. Είναι να χτίσεις κοινωνία και υποδομές που μπορούν να αντέξουν όταν η πρόβλεψη αποτύχει.
Πηγές:
Reuters – MI5 chief on the next strategic shock
Reuters Breakingviews – defense 25 years after 9/11
ΕΡΕΥΝΑ
Tech
Ελληνικά
Αφήστε μια απάντηση