Στα Απέννινα, λίγα χιλιόμετρα νότια της Μπολόνια, οι αρχαιολόγοι κατέβηκαν στον πυθμένα ενός αρχαίου πηγαδιού και βρέθηκαν μπροστά σε μια εικόνα που μοιάζει με μήνυμα από έναν χαμένο κόσμο: πολύτιμα χάλκινα αντικείμενα, δύο γυναικεία ειδώλια και, ψηλότερα στη στρωματογραφία του πηγαδιού, τα λείψανα δύο ανθρώπων.
Το πηγάδι βρίσκεται στην Kainua, τη μεγάλη ετρουσκική πόλη που αναπτύχθηκε στην περιοχή της σημερινής Marzabotto. Η θέση του δεν ήταν τυχαία. Βρισκόταν κοντά στο ιερό της Uni, μιας από τις σημαντικές γυναικείες θεότητες των Ετρούσκων, η οποία συνδεόταν με τις γυναίκες, τον γάμο, τη γέννηση και την ανάπτυξη.
Η ανακάλυψη, που ήρθε στο φως κατά την 39η ανασκαφική περίοδο υπό τη διεύθυνση της αρχαιολόγου Elisabetta Govi του Πανεπιστημίου της Μπολόνια, ανοίγει ένα σπάνιο παράθυρο στον τρόπο με τον οποίο οι Ετρούσκοι αντιλαμβάνονταν το νερό, την ίδρυση μιας πόλης, τη γονιμότητα — και ίσως ακόμη και το τελετουργικό τέλος ενός ιερού χώρου.
Ένα πηγάδι που δεν ήταν απλώς πηγάδι
Για μια αρχαία πόλη το νερό ήταν επιβίωση. Όμως στους Ετρούσκους το νερό μπορούσε να είναι ταυτόχρονα πρακτικό αγαθό και ιερό στοιχείο. Η κατασκευή πηγαδιών συνοδευόταν από τελετουργικές πράξεις και η συγκεκριμένη θέση, δίπλα σε σημαντικό ιερό, ενισχύει την ερμηνεία ότι δεν έχουμε μπροστά μας μια απλή υδραυλική εγκατάσταση.
Στον πυθμένα βρέθηκε ένα εξαιρετικά ασυνήθιστο χάλκινο πιάτο και τα θραύσματα δύο χάλκινων γυναικείων ειδωλίων. Τα αντικείμενα χρονολογούνται στα τέλη του 6ου ή στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ. και διατηρήθηκαν εντυπωσιακά καλά χάρη στο περιβάλλον χαμηλού οξυγόνου μέσα στο νερό.
Ο χαλκός ήταν πολύτιμος. Δεν μιλάμε για αντικείμενα που κάποιος έχασε κατά λάθος. Τα ευρήματα δείχνουν σκόπιμη εναπόθεση και οι αρχαιολόγοι θεωρούν πιθανό ότι σχετίζονταν με τελετουργία κατά την έναρξη της λειτουργίας του πηγαδιού — ίσως στο ευρύτερο πλαίσιο της ίδρυσης και της «γέννησης» της πόλης.
Τα δύο γυναικεία ειδώλια
Ιδιαίτερη σημασία έχουν τα δύο χάλκινα ειδώλια. Απεικονίζουν πλούσια ντυμένες γυναίκες ή γυναικείες θεϊκές μορφές, με λεπτομερώς διακοσμημένα ενδύματα. Παρόμοια αναθήματα συνδέονται με τη γυναικεία λατρεία και με προσφορές νεαρών γυναικών προς τη θεότητα.
Το εντυπωσιακό είναι ότι τα ειδώλια φαίνεται να είχαν σπάσει σκόπιμα. Στον σύγχρονο άνθρωπο η καταστροφή ενός πολύτιμου αντικειμένου μοιάζει παράλογη. Στο τελετουργικό πλαίσιο όμως η εσκεμμένη θραύση μπορούσε να μεταμορφώνει ένα αντικείμενο: έπαυε να ανήκει στον κόσμο της καθημερινής χρήσης και περνούσε οριστικά στον κόσμο της προσφοράς.
Η θεά Uni και η «γέννηση» της πόλης
Η Uni ήταν ετρουσκική θεότητα με λειτουργίες που αργότερα θυμίζουν τη ρωμαϊκή Juno. Η σύνδεσή της με τη γέννηση, τον γάμο και την ανάπτυξη αποκτά ιδιαίτερο βάρος σε μια πόλη των Απεννίνων, όπου η γεωργική γονιμότητα ήταν ζωτικής σημασίας.
Εδώ εμφανίζεται μια συναρπαστική συμβολική ακολουθία: νερό — γονιμότητα — γυναικεία θεότητα — γέννηση — ίδρυση πόλης. Το πηγάδι θα μπορούσε έτσι να αποτελεί όχι μόνο υποδομή αλλά σημείο όπου η κοινότητα συνέδεε την καθημερινή επιβίωση με τη θεϊκή τάξη.
Ακόμη και ο ίδιος ο μπρούντζος είχε ιδιαίτερο συμβολισμό. Σύμφωνα με την ερμηνεία που παρουσίασε η Govi, η παραγωγή του κράματος από διαφορετικά μέταλλα μπορούσε να συνδεθεί με μια ιδέα μεταμόρφωσης και αναγέννησης — έννοιες εξαιρετικά ταιριαστές με τη σφαίρα της Uni.
Και τότε εμφανίστηκαν οι δύο άνθρωποι
Το πιο αινιγματικό εύρημα δεν ήταν τα αντικείμενα. Μέσα στο πηγάδι βρέθηκαν επίσης οι σκελετοί ενός άνδρα και μιας γυναίκας.
Η θέση τους οδηγεί τους ερευνητές σε μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα υπόθεση. Εάν τα χάλκινα αναθήματα συνδέονται με ένα τελετουργικό «άνοιγμα» του πηγαδιού, οι δύο νεκροί ενδέχεται να συνδέονται με μια πολύ μεταγενέστερη τελετουργική «σφράγιση» ή λήξη της χρήσης του.
Αυτό δεν σημαίνει ότι γνωρίζουμε ακόμη γιατί οι δύο άνθρωποι βρέθηκαν εκεί. Και κυρίως δεν σημαίνει ότι έχουμε απόδειξη ανθρωποθυσίας.
Όχι, οι αρχαιολόγοι δεν μιλούν για ανθρωποθυσία
Αυτό είναι κρίσιμο. Οι προκαταρκτικές εξετάσεις δεν δείχνουν ότι ο άνδρας και η γυναίκα ήταν θύματα ανθρωποθυσίας. Η παρουσία τους μέσα σε ένα τελετουργικό πηγάδι είναι εντυπωσιακή, αλλά από μόνη της δεν αποδεικνύει βίαιο θάνατο ούτε θυσιαστική τελετή.
Η επιστημονική ομάδα σχεδιάζει περαιτέρω έρευνα, μεταξύ άλλων ανάλυση DNA και χρονολόγηση με άνθρακα-14. Αυτές οι εξετάσεις μπορούν να δείξουν πότε ακριβώς έζησαν και πέθαναν οι δύο άνθρωποι, αν είχαν συγγένεια, και πόσο χρονικό διάστημα χωρίζει την αρχική τελετουργική εναπόθεση από την παρουσία των σωμάτων.
Το παράξενο χάλκινο πιάτο
Ανάμεσα στα ευρήματα βρίσκεται και ένα χάλκινο πιάτο που χαρακτηρίζεται εξαιρετικά σπάνιο. Η μορφή του είναι γνωστή από συνηθισμένα ετρουσκικά κεραμικά, όμως αντίστοιχο σχέδιο κατασκευασμένο από μπρούντζο δεν ήταν γνωστό μέχρι τώρα.
Αυτό έχει σημασία επειδή ένα αντικείμενο καθημερινής μορφής, όταν κατασκευάζεται από ακριβό μέταλλο και τοποθετείται σκόπιμα σε ιερό πλαίσιο, αλλάζει χαρακτήρα. Δεν είναι πλέον απλώς σκεύος. Γίνεται προσφορά.
Η Kainua: μια πόλη που μπορούμε σχεδόν να «διαβάσουμε»
Η Kainua αποτελεί μία από τις σημαντικότερες θέσεις για την κατανόηση του ετρουσκικού κόσμου στη βόρεια Ιταλία. Οι συστηματικές ανασκαφές έχουν επιτρέψει στους ερευνητές να ανασυνθέσουν όχι μόνο κτίρια και δρόμους αλλά και τον τρόπο με τον οποίο η θρησκεία ενσωματωνόταν στον πολεοδομικό σχεδιασμό.
Στην ιερή περιοχή υπήρχαν μνημειακοί ναοί και λατρείες θεοτήτων όπως ο Tinia και η Uni. Το νέο πηγάδι προσθέτει κάτι διαφορετικό: μια κάθετη διαδρομή μέσα στη γη, όπου η κοινότητα άφησε διαδοχικά ίχνη της σχέσης της με το ιερό.
Το νερό ως σύνορο ανάμεσα σε κόσμους
Ένα πηγάδι είναι από τη φύση του ένα παράξενο αρχιτεκτονικό αντικείμενο. Ξεκινά από τον κόσμο των ανθρώπων και κατεβαίνει στο σκοτάδι. Φτάνει σε νερό που δεν βλέπουμε από την επιφάνεια και επιστρέφει αυτό το νερό στον κόσμο των ζωντανών.
Δεν χρειάζεται να προσθέσουμε μυστικισμό εκεί όπου δεν υπάρχει αρχαιολογική απόδειξη. Αλλά μπορούμε να καταλάβουμε γιατί μια αρχαία κοινωνία θα έβλεπε σε μια τέτοια κατασκευή κάτι περισσότερο από έναν σωλήνα παροχής νερού. Στην περίπτωση της Kainua, τα ίδια τα ευρήματα δείχνουν ότι το πηγάδι είχε τελετουργική διάσταση.
«Άνοιγμα» με σύμβολα ζωής — «κλείσιμο» με τους νεκρούς;
Εδώ βρίσκεται και το πιο ισχυρό ερώτημα της ανακάλυψης.
Στην αρχή της ιστορίας του πηγαδιού έχουμε μια θεότητα της γέννησης και της ανάπτυξης, γυναικείες μορφές, πολύτιμο μέταλλο, νερό και πιθανό τελετουργικό θεμελίωσης. Στο τέλος έχουμε δύο ανθρώπινα σώματα.
Η αντίθεση είναι σχεδόν απόλυτη: γέννηση και θάνατος, άνοιγμα και κλείσιμο, επιφάνεια και βάθος, πόλη και υπόγειο νερό.
Όμως ακριβώς εδώ χρειάζεται πειθαρχία. Η αρχαιολογία μάς δίνει τη στρωματογραφία και τα αντικείμενα. Η ερμηνεία ότι οι δύο νεκροί συμμετείχαν σε τελετουργικό «κλείσιμο» είναι ισχυρή ερευνητική υπόθεση, όχι τελεσίδικη απόδειξη για το τι ακριβώς συνέβη.
Τι ξέρουμε — και τι παραμένει μυστήριο
Ξέρουμε ότι το πηγάδι βρίσκεται σε ιερό περιβάλλον κοντά στο ιερό της Uni. Ξέρουμε ότι περιείχε πολύτιμα χάλκινα αναθήματα, δύο γυναικεία ειδώλια και ένα εξαιρετικά σπάνιο χάλκινο πιάτο. Ξέρουμε επίσης ότι βρέθηκαν ανθρώπινα λείψανα ενός άνδρα και μιας γυναίκας.
Δεν ξέρουμε ακόμη ποιοι ήταν αυτοί οι άνθρωποι, πώς πέθαναν, πόσο ακριβώς αργότερα τοποθετήθηκαν στο πηγάδι και ποιο ήταν το πλήρες τελετουργικό νόημα της πράξης.
Αυτή είναι ίσως και η μεγαλύτερη αξία του ευρήματος. Δεν μας δίνει μια εύκολη ιστορία. Μας δίνει ένα σύνολο πράξεων που συνέβησαν σε διαφορετικές στιγμές της ζωής μιας πόλης και μας αναγκάζει να ανασυνθέσουμε τη λογική τους 2.500 χρόνια αργότερα.
Οι απαντήσεις μπορεί να βρίσκονται στο DNA
Η επόμενη φάση είναι ιδιαίτερα σημαντική. Η ανάλυση DNA μπορεί να αποκαλύψει το βιολογικό φύλο, πιθανές συγγενικές σχέσεις και στοιχεία καταγωγής. Η χρονολόγηση με άνθρακα-14 μπορεί να τοποθετήσει τους δύο νεκρούς με μεγαλύτερη ακρίβεια στον χρόνο.
Εάν αποδειχθεί ότι οι δύο άνθρωποι έζησαν πολύ αργότερα από την κατασκευή του πηγαδιού, η θεωρία μιας τελετουργικής λήξης θα αποκτήσει πρόσθετο βάρος. Εάν τα δεδομένα δείξουν κάτι διαφορετικό, η ιστορία θα πρέπει να ξαναγραφτεί.
Ένα πηγάδι ως αρχείο 2.500 ετών
Η ανακάλυψη της Kainua θυμίζει κάτι ουσιαστικό: οι αρχαίες πόλεις δεν αποτελούνταν μόνο από σπίτια, δρόμους και τείχη. Ήταν και συστήματα συμβόλων. Οι κάτοικοί τους προσπαθούσαν να δώσουν νόημα στη γέννηση, στη γη, στο νερό, στην ευφορία, στην τύχη της κοινότητας και τελικά στον θάνατο.
Και κάποιες φορές αυτά τα νοήματα δεν γράφτηκαν σε βιβλία. Τοποθετήθηκαν μέσα στη γη.
Στην Kainua, ένα πηγάδι φαίνεται να άνοιξε τη ζωή του με πολύτιμες προσφορές προς μια θεά και να έκλεισε αιώνες αργότερα με δύο ανθρώπους μέσα του. Ποιοι ήταν και γιατί βρέθηκαν εκεί, παραμένει ακόμη άγνωστο.
Πηγές / περαιτέρω ανάγνωση: University of Bologna / ανασκαφική ομάδα Kainua–Marzabotto· Live Science, συνέντευξη της Elisabetta Govi· Discover Magazine, παρουσίαση της ανακάλυψης.
ΔΙΕΘΝΗ
ΔΙΕΘΝΗ
PREMIUM
Ελληνικά
Αφήστε μια απάντηση