Για σχεδόν δύο δεκαετίες βρισκόταν ξεχασμένο σε ένα μουσείο ως ένα απλό «δόντι ζώου». Μέχρι που μια δεύτερη ματιά αποκάλυψε κάτι πολύ πιο παράξενο: ήταν ανθρώπινος κυνόδοντας, προσεκτικά τρυπημένος και πιθανότατα φορεμένος ως κόσμημα από ανθρώπους της Νεολιθικής εποχής.
Ένα αντικείμενο μήκους μόλις 23 χιλιοστών μπορεί να ανοίγει ένα απροσδόκητο παράθυρο στις αντιλήψεις των ανθρώπων που ζούσαν στα Βαλκάνια πριν από περίπου 6.500 χρόνια.
Το εύρημα προέρχεται από τη Jablanica της Σερβίας, έναν νεολιθικό οικισμό νότια του Βελιγραδίου που συνδέεται με τον πολιτισμό Vinča, μία από τις σημαντικότερες προϊστορικές κοινωνίες της νοτιοανατολικής Ευρώπης.
Και η ιστορία του είναι σχεδόν τόσο περίεργη όσο και το ίδιο το αντικείμενο.
Έμεινε σχεδόν 20 χρόνια σε ένα ράφι
Το δόντι είχε βρεθεί κατά τη διάρκεια επιφανειακής έρευνας στη Jablanica. Η γεωργική δραστηριότητα στην περιοχή είχε ήδη προκαλέσει ζημιά στο εύρημα και η μύλη του είχε σπάσει.
Τα κομμάτια μεταφέρθηκαν στο Μουσείο του Mladenovac.
Εκεί ταξινομήθηκαν ως υπολείμματα μιας χάντρας από ζωικό δόντι.
Και έμειναν έτσι.
Για σχεδόν δύο δεκαετίες.
Μέχρι που ο αρχαιολόγος Nemanja Marković, από το Institute of Archaeology του Βελιγραδίου, και η Ana Maričić, από το Belgrade City Museum, αποφάσισαν να εξετάσουν ξανά το αντικείμενο.
Τότε κατάλαβαν ότι κάτι δεν πήγαινε καλά με την παλιά ταυτοποίηση.
Δεν επρόκειτο για δόντι ζώου.
Ήταν ανθρώπινος κυνόδοντας.
Κάποιος είχε ανοίξει σκόπιμα τρύπα στο ανθρώπινο δόντι
Η λεπτομερής εξέταση αποκάλυψε το πιο ενδιαφέρον στοιχείο.
Το δόντι δεν είχε απλώς τρυπήσει τυχαία.
Η οπή είχε κατασκευαστεί σκόπιμα και με σημαντική ακρίβεια.
Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν οπτική εξέταση, μικροσκοπία και ακτινογραφική ανάλυση. Τα ίχνη κατεργασίας έδειξαν ότι ο δημιουργός του αντικειμένου διέθετε πραγματική τεχνική δεξιότητα.
Ακόμη πιο σημαντικό: τα ίχνη χρήσης υποδεικνύουν ότι το αντικείμενο φορέθηκε για σημαντικό χρονικό διάστημα.
Η πιθανότερη εξήγηση είναι ότι περνούσε κάποιο κορδόνι από την οπή και το ανθρώπινο δόντι χρησιμοποιούνταν ως προσωπικό κόσμημα ή κρεμαστό αντικείμενο.
Σε ποιον ανήκε το δόντι;
Η φθορά στην επιφάνεια μάσησης επέτρεψε στους επιστήμονες να προχωρήσουν ακόμη περισσότερο.
Τα χαρακτηριστικά του δοντιού δείχνουν ότι πιθανότατα προερχόταν από ενήλικο μέσης ηλικίας.
Υπήρχε όμως μια ακόμη λεπτομέρεια.
Η ρίζα παρουσίαζε ομαλή επιφάνεια χωρίς τις βλάβες που θα περίμενε κανείς εάν το δόντι είχε αφαιρεθεί βίαια από ζωντανό άνθρωπο.
Αυτό οδήγησε τους ερευνητές στην εκτίμηση ότι το δόντι πιθανότατα αφαιρέθηκε μετά τον θάνατο, όταν το σώμα είχε ήδη αποσυντεθεί σε σημαντικό βαθμό ή είχε σκελετοποιηθεί.
Και εδώ η ανακάλυψη γίνεται πραγματικά ενδιαφέρουσα.
Κόσμημα, ανάμνηση ή κάτι περισσότερο;
Δεν γνωρίζουμε ποιος φορούσε το δόντι.
Δεν γνωρίζουμε ποιος ήταν ο νεκρός.
Και κυρίως δεν γνωρίζουμε γιατί κάποιος αποφάσισε να κρατήσει ένα δόντι από το σώμα του και να το μετατρέψει σε αντικείμενο που μπορούσε να φορεθεί.
Η αρχαιολογία πρέπει εδώ να είναι προσεκτική.
Δεν υπάρχει απόδειξη ότι επρόκειτο για «μαγικό φυλαχτό», ούτε ότι χρησιμοποιήθηκε σε κάποια συγκεκριμένη τελετουργία.
Υπάρχει όμως κάτι που γνωρίζουμε:
κάποιος πήρε ένα ανθρώπινο κατάλοιπο, το επεξεργάστηκε με ιδιαίτερη φροντίδα, άνοιξε οπή και το μετέτρεψε σε προσωπικό αντικείμενο.
Και σύμφωνα με τους ερευνητές, αυτό μπορεί να μας προσφέρει νέες πληροφορίες για τις έννοιες της ταυτότητας, της μνήμης και της σχέσης μεταξύ ζωντανών και νεκρών στην κοινωνία Vinča.
Ίσως λοιπόν το σωστό ερώτημα δεν είναι «φορούσαν τους νεκρούς πάνω τους;»
Αλλά:
τι σήμαινε για έναν άνθρωπο πριν από 6.500 χρόνια να κουβαλά επάνω του ένα πραγματικό μέρος κάποιου που είχε πεθάνει;
Το μοναδικό τεκμηριωμένο παράδειγμα στα κεντρικά Βαλκάνια
Κοσμήματα κατασκευασμένα από δόντια ζώων είναι γνωστά από πολλές προϊστορικές κοινωνίες.
Δόντια αγριόχοιρων, ελαφιών, λύκων, αλεπούδων και άλλων ζώων έχουν βρεθεί τρυπημένα και χρησιμοποιημένα ως κοσμήματα ή εξαρτήματα ενδυμάτων σε διάφορα σημεία της προϊστορικής Ευρώπης.
Τα ανθρώπινα δόντια όμως αποτελούν πολύ διαφορετική περίπτωση.
Παρόμοια παραδείγματα υπάρχουν στην Ευρώπη, αλλά είναι σπάνια.
Οι συγγραφείς της νέας μελέτης αναφέρουν ότι το εύρημα της Jablanica αποτελεί το μοναδικό έως σήμερα αξιόπιστα τεκμηριωμένο ανθρώπινο οδοντικό κόσμημα από τη Νεολιθική περίοδο των κεντρικών Βαλκανίων.
Πώς υπολόγισαν ότι είναι περίπου 6.500 ετών;
Εδώ υπάρχει μια σημαντική λεπτομέρεια.
Επειδή το αντικείμενο ήταν επιφανειακό εύρημα, δεν βρέθηκε μέσα σε ασφαλές αρχαιολογικό στρώμα που θα επέτρεπε εύκολη και απόλυτη χρονολόγηση.
Οι επιστήμονες επομένως χρειάστηκε να λειτουργήσουν σχεδόν σαν ερευνητές εγκλήματος.
Συνδύασαν διαφορετικά στοιχεία και συνέκριναν τον τρόπο διάτρησης του δοντιού με άλλο κόσμημα που είχε βρεθεί στην Jablanica: ένα τμήμα βραχιολιού από όστρεο, χρονολογημένο περίπου στο 4700 π.Χ.
Τα ίχνη από τα εργαλεία παρουσίαζαν ομοιότητες.
Η ίδια η επιστημονική δημοσίευση τοποθετεί το εύρημα στο ευρύτερο χρονικό πλαίσιο της Ύστερης Νεολιθικής, περίπου 5300/5200 έως 4600/4500 π.Χ.
Οι ερευνητές πάντως αναγνωρίζουν ότι, επειδή πρόκειται για επιφανειακό εύρημα, απόλυτη βεβαιότητα δεν είναι δυνατή.
Αυτό είναι σημαντικό να το λέμε.
Η καλή έρευνα δεν κρύβει την αβεβαιότητα.
Το αντικείμενο που περίμενε να το ανακαλύψουν… δεύτερη φορά
Ίσως το πιο συναρπαστικό στοιχείο αυτής της ιστορίας να μην είναι καν το ίδιο το δόντι.
Είναι το γεγονός ότι το είχαμε ήδη βρει.
Βρισκόταν μέσα σε μουσείο.
Είχε καταγραφεί.
Είχε ταξινομηθεί.
Και παρ’ όλα αυτά, για περίπου είκοσι χρόνια κανείς δεν γνώριζε πραγματικά τι ήταν.
Χρειάστηκε ένας ερευνητής να κοιτάξει ξανά κάτι που όλοι θεωρούσαν ήδη «λυμένο».
Και ξαφνικά μια ασήμαντη χάντρα μετατράπηκε σε ένα από τα πιο παράξενα προσωπικά αντικείμενα της Νεολιθικής εποχής των Βαλκανίων.
Ο Marković θεωρεί μάλιστα ότι αυτή η περίπτωση πρέπει να ωθήσει τους αρχαιολόγους να επανεξετάσουν παλιότερες μουσειακές συλλογές.
Γιατί μπορεί να υπάρχουν και άλλα αντικείμενα που δεν περιμένουν να ανακαλυφθούν μέσα στο χώμα — αλλά μέσα στα ίδια τα μουσεία.
Το μεγαλύτερο μυστήριο παραμένει
Η επιστήμη μπορεί να μας πει ότι ήταν ανθρώπινο δόντι.
Μπορεί να δει τα σημάδια του εργαλείου.
Μπορεί να εξετάσει τη φθορά.
Μπορεί να υπολογίσει την ηλικία του ανθρώπου.
Μπορεί να το τοποθετήσει χρονικά.
Αυτό που δεν μπορεί ακόμη να μας πει είναι το σημαντικότερο:
Γιατί;
Ήταν το δόντι ενός αγαπημένου προσώπου;
Ενός προγόνου;
Ενός σημαντικού μέλους της κοινότητας;
Αποτελούσε σύμβολο κοινωνικής θέσης;
Ανάμνηση;
Μέρος κάποιας αντίληψης για τη συνέχεια ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο;
Δεν έχουμε στοιχεία για να επιλέξουμε μία από αυτές τις εκδοχές.
Αλλά ακριβώς εκεί βρίσκεται η δύναμη του ευρήματος.
Για έναν άγνωστο άνθρωπο πριν από χιλιάδες χρόνια, αυτό το μικροσκοπικό αντικείμενο φαίνεται ότι είχε αρκετή σημασία ώστε κάποιος να αφιερώσει χρόνο και δεξιοτεχνία για να το κατασκευάσει — και κάποιος να το φορέσει.
Έξι χιλιάδες πεντακόσια χρόνια αργότερα, το δόντι υπάρχει ακόμη. Η ιστορία του ανθρώπου στον οποίο ανήκε έχει χαθεί.
Και ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο μυστήριο απ’ όλα.
Πηγές:
International Journal of Osteoarchaeology — Marković & Maričić, Modified Human Tooth Pendant From the Late Neolithic Site of Jablanica, Serbia
Phys.org — παρουσίαση της νέας έρευνας και συνέντευξη του Nemanja Marković.
Κατοχικά Νέα
ΔΙΕΘΝΗ
ΔΙΕΘΝΗ
ΔΙΕΘΝΗ
Ελληνικά
Αφήστε μια απάντηση