Operation Sea-Spray: Όταν το αμερικανικό Ναυτικό ψέκασε κρυφά το Σαν Φρανσίσκο με βακτήρια

Τον Σεπτέμβριο του 1950, κάτοικοι του Σαν Φρανσίσκο συνέχισαν κανονικά τη ζωή τους χωρίς να γνωρίζουν ότι το αμερικανικό Ναυτικό πραγματοποιούσε ένα μυστικό πείραμα βιολογικού πολέμου πάνω από την πόλη τους. Από πλοία στα ανοικτά του κόλπου απελευθερώθηκαν αερολύματα με βακτήρια, ώστε οι στρατιωτικοί να μετρήσουν πόσο εύκολα ένας βιολογικός παράγοντας θα μπορούσε να εξαπλωθεί πάνω από μια μεγάλη αστική περιοχή.

Η επιχείρηση έγινε γνωστή αργότερα ως Operation Sea-Spray. Για δεκαετίες παρέμενε ελάχιστα γνωστή στο κοινό. Σήμερα όμως η βασική ιστορία της είναι τεκμηριωμένη μέσα από στρατιωτικά αρχεία, επιστημονικές δημοσιεύσεις και ακροάσεις της αμερικανικής Γερουσίας.

Γιατί το Σαν Φρανσίσκο

Στις αρχές του Ψυχρού Πολέμου, οι Ηνωμένες Πολιτείες ανησυχούσαν για το ενδεχόμενο βιολογικής επίθεσης σε αμερικανικές πόλεις. Για να σχεδιαστεί άμυνα, ο στρατός ήθελε να μάθει πώς συμπεριφέρεται ένα αερόλυμα μικροοργανισμών όταν απελευθερώνεται σε πραγματικό αστικό περιβάλλον.

Το Σαν Φρανσίσκο θεωρήθηκε ιδανικό πεδίο δοκιμών λόγω του κόλπου, των ανέμων και της πυκνής αστικής δόμησης. Τα πλοία μπορούσαν να απελευθερώσουν υλικό από τη θάλασσα και οι επικρατούντες άνεμοι να το μεταφέρουν προς την πόλη.

Τι ακριβώς απελευθερώθηκε

Οι δοκιμές χρησιμοποίησαν κυρίως τα βακτήρια Serratia marcescens και Bacillus globigii (σήμερα Bacillus atrophaeus), τα οποία τότε θεωρούνταν σχετικά ασφαλή simulants για τη μελέτη βιολογικών όπλων.

Η Serratia είχε ένα πλεονέκτημα για τους ερευνητές: αρκετά στελέχη της παράγουν χαρακτηριστική κόκκινη χρωστική, άρα μπορούσαν εύκολα να εντοπιστούν σε δείγματα.

Σύγχρονες ιατρικές γνώσεις όμως γνωρίζουν ότι η Serratia marcescens δεν είναι εντελώς αθώα. Μπορεί να προκαλέσει νοσοκομειακές λοιμώξεις, ιδιαίτερα σε ευάλωτους ή ανοσοκατεσταλμένους ασθενείς.

Η απελευθέρωση από τα πλοία

Σύμφωνα με ιστορικές ανασκοπήσεις και αρχεία που παρουσιάστηκαν αργότερα στη Γερουσία, πλοία του αμερικανικού Ναυτικού απελευθέρωσαν νέφη μικροοργανισμών στα ανοικτά του Σαν Φρανσίσκο τον Σεπτέμβριο του 1950. Οι άνεμοι μετέφεραν τα αερολύματα προς την πόλη.

Στρατιωτικοί σταθμοί συλλογής είχαν τοποθετηθεί σε διάφορα σημεία ώστε να μετρηθεί πόσο μακριά έφτανε η διασπορά. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι ο αερομεταφερόμενος μικροοργανισμός μπορούσε να εξαπλωθεί σε μεγάλη έκταση.

Η συρροή λοιμώξεων που ακολούθησε

Λίγο μετά τις δοκιμές, γιατροί σε νοσοκομείο της περιοχής κατέγραψαν σειρά ασθενών με λοιμώξεις από Serratia marcescens. Ιατρική δημοσίευση της εποχής περιέγραψε 11 ασθενείς με λοιμώξεις του ουροποιητικού μετά από ουρολογικές επεμβάσεις, ενώ ένας ασθενής πέθανε από ενδοκαρδίτιδα.

Το γεγονός αυτό έγινε αργότερα ο πυρήνας της μεγάλης αντιπαράθεσης: είχε σχέση το στρατιωτικό πείραμα με τις λοιμώξεις;

Η μεγάλη διαμάχη: προκάλεσε το τεστ τον θάνατο;

Η απάντηση παραμένει περίπλοκη.

Η οικογένεια του ασθενούς που πέθανε μήνυσε αργότερα την αμερικανική κυβέρνηση, υποστηρίζοντας ότι το μικρόβιο από το στρατιωτικό πείραμα προκάλεσε τη λοίμωσή του. Το δικαστήριο όμως δεν δέχθηκε ότι υπήρχε επαρκής απόδειξη ότι το στέλεχος που προκάλεσε τον θάνατο ήταν το ίδιο με εκείνο που είχε απελευθερώσει ο στρατός.

Μεταγενέστερες μικροβιολογικές έρευνες επίσης δεν απέδειξαν σαφή σύνδεση ανάμεσα στο στρατιωτικό στέλεχος και μεταγενέστερα κρούσματα Serratia στην περιοχή.

Άρα το σωστό συμπέρασμα δεν είναι ότι «ο στρατός αποδεδειγμένα σκότωσε πολίτη». Το αποδεδειγμένο είναι ότι το πείραμα έγινε χωρίς ενημέρωση του πληθυσμού και ότι λίγο μετά εμφανίστηκε ασυνήθιστη συρροή λοιμώξεων από το ίδιο είδος βακτηρίου. Η αιτιώδης σύνδεση δεν αποδείχθηκε.

Δεν ήταν μόνο το Σαν Φρανσίσκο

Οι ακροάσεις της αμερικανικής Γερουσίας τη δεκαετία του 1970 αποκάλυψαν ότι αντίστοιχες δοκιμές έγιναν και σε άλλες τοποθεσίες.

Η επιστημονική βιβλιογραφία αναφέρει ότι Serratia marcescens δοκιμάστηκε σε δημόσιους χώρους τουλάχιστον επτά φορές από το 1949 έως το 1968. Δοκιμές έγιναν σε Washington DC, San Francisco και άλλες περιοχές. Άλλοι μικροοργανισμοί χρησιμοποιήθηκαν σε Νέα Υόρκη, στρατιωτικές βάσεις και υπόγεια συστήματα μεταφορών.

Το 1966, για παράδειγμα, Bacillus globigii χρησιμοποιήθηκε σε πειράματα διασποράς στο μετρό της Νέας Υόρκης.

Γιατί χρησιμοποιούσαν «αθώα» βακτήρια

Η στρατιωτική λογική ήταν ότι οι πραγματικοί βιολογικοί πολεμικοί παράγοντες ήταν υπερβολικά επικίνδυνοι για δοκιμές σε κατοικημένες περιοχές. Χρησιμοποιήθηκαν λοιπόν οργανισμοί που θεωρούνταν ασφαλείς, ώστε να προσομοιωθεί η συμπεριφορά ενός πραγματικού βιολογικού όπλου.

Το πρόβλημα είναι ότι η έννοια του «ασφαλούς» άλλαξε με την πρόοδο της ιατρικής. Ορισμένοι από αυτούς τους μικροοργανισμούς σήμερα θεωρούνται δυνητικά παθογόνοι σε συγκεκριμένες συνθήκες.

Η αποκάλυψη τη δεκαετία του 1970

Η ιστορία πήρε μεγάλη δημοσιότητα όταν αμερικανικές εφημερίδες και στη συνέχεια η Γερουσία άρχισαν να ερευνούν τα προγράμματα μυστικών βιολογικών δοκιμών. Σε ακροάσεις του 1977 παρουσιάστηκαν στοιχεία για τη χρήση Serratia και άλλων μικροοργανισμών σε περιοχές με άμαχο πληθυσμό.

Ο αμερικανικός στρατός αναγνώρισε ότι είχε πραγματοποιήσει δοκιμές με Serratia σε διάφορες τοποθεσίες.

Το κρίσιμο ηθικό ερώτημα

Το σοβαρότερο ζήτημα στην Operation Sea-Spray δεν είναι μόνο το αν το συγκεκριμένο πείραμα προκάλεσε αποδεδειγμένες λοιμώξεις. Είναι ότι εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι εκτέθηκαν σε έναν πειραματικό βιολογικό παράγοντα χωρίς να γνωρίζουν ότι συμμετείχαν, έστω παθητικά, σε στρατιωτική δοκιμή.

Σήμερα ένα τέτοιο πείραμα θα έθετε τεράστια ζητήματα ιατρικής δεοντολογίας, ενημερωμένης συναίνεσης και δημόσιας υγείας.

Τι αποδεικνύεται και τι όχι

Αποδεικνύεται: ότι το αμερικανικό Ναυτικό απελευθέρωσε Serratia marcescens και Bacillus globigii στα ανοικτά του Σαν Φρανσίσκο το 1950 για μελέτη αστικής βιολογικής διασποράς.

Αποδεικνύεται: ότι οι κάτοικοι δεν είχαν ενημερωθεί.

Αποδεικνύεται: ότι λίγο αργότερα καταγράφηκε συρροή λοιμώξεων Serratia και ένας θάνατος.

Δεν αποδεικνύεται: ότι ο θάνατος ή η συγκεκριμένη συρροή προκλήθηκαν άμεσα από το στρατιωτικό στέλεχος.

Η υπόθεση Sea-Spray παραμένει ένα από τα καθαρότερα παραδείγματα όπου μια ιστορία που θα μπορούσε να ακουστεί σαν ακραία θεωρία συνωμοσίας αποδείχθηκε, στον βασικό της πυρήνα, πραγματική.

Πηγές έρευνας: National Library of Medicine / NIH, National Academies / NCBI historical review, U.S. Senate hearings on biological testing, ιστορικές ιατρικές δημοσιεύσεις για Serratia marcescens.