Οι μεσαιωνικές «κατάρες βιβλίων»: Όταν οι γραφείς απειλούσαν με θάνατο όποιον έκλεβε ένα χειρόγραφο

Σήμερα ένα βιβλίο έχει barcode, αντικλεπτικό και ψηφιακό αρχείο. Στον Μεσαίωνα όμως ένα χειρόγραφο μπορούσε να χρειαστεί μήνες ή και χρόνια δουλειάς. Και επειδή η κλοπή του ήταν πραγματική καταστροφή, κάποιοι γραφείς είχαν έναν πολύ διαφορετικό τρόπο προστασίας: έγραφαν κατάρες μέσα στο ίδιο το βιβλίο.

Ιστορικοί έχουν καταγράψει εκατοντάδες τέτοιες επιγραφές σε μεσαιωνικά χειρόγραφα. Ορισμένες απειλούσαν τον κλέφτη με αφορισμό. Άλλες με τύφλωση, απαγχονισμό, αρρώστια ή αιώνια καταδίκη.

Γιατί ένα βιβλίο άξιζε τόσο πολύ

Πριν από την τυπογραφία, κάθε βιβλίο αντιγραφόταν με το χέρι. Χρειαζόταν περγαμηνή, μελάνι, εξειδικευμένο γραφέα και τεράστιο χρόνο. Σε μοναστήρια και πρώιμες βιβλιοθήκες, ένα χειρόγραφο ήταν περιουσιακό στοιχείο μεγάλης αξίας.

Σε αρκετές βιβλιοθήκες τα βιβλία δένονταν ακόμη και με αλυσίδες στα αναλόγια. Όπου όμως δεν υπήρχε επαρκής φυσική προστασία, εμφανιζόταν η «μεταφυσική ασφάλεια»: η κατάρα.

Οι κατάρες ήταν πραγματικές επιγραφές

Σε χειρόγραφα του 12ου, 13ου και 15ου αιώνα έχουν σωθεί προειδοποιήσεις που εύχονται στον κλέφτη αφορισμό, βασανιστικό θάνατο ή θεϊκή τιμωρία. Σε χειρόγραφο της μονής St Gall υπάρχει προειδοποίηση ότι η οργή του Θεού θα πέσει πάνω σε όποιον το απομακρύνει. Σε άλλο χειρόγραφο του 13ου αιώνα ο κλέφτης καταδικάζεται σε «ανάθεμα».

Ήταν δεισιδαιμονία ή αντικλεπτικό σύστημα;

Και τα δύο. Στον κόσμο του Μεσαίωνα ο αφορισμός και η θεϊκή τιμωρία είχαν πραγματικό κοινωνικό και ψυχολογικό βάρος. Μελέτες για τις μοναστικές «maledictions» δείχνουν ότι τέτοιες κατάρες λειτουργούσαν και ως πρακτικό εργαλείο προστασίας περιουσίας σε εποχές όπου η αστυνόμευση ήταν περιορισμένη.

Η πιο παράξενη λεπτομέρεια

Πολλές επιγραφές δεν ήταν απρόσωπες. Οι γραφείς άφηναν χιούμορ, παράπονα, ακόμη και προσωπικές σημειώσεις στα περιθώρια. Έτσι, οι κατάρες δεν μας δείχνουν μόνο τον φόβο της κλοπής· μας αφήνουν να δούμε τον ίδιο τον άνθρωπο πίσω από το χειρόγραφο.

Πηγές: Medievalists.net, Bodleian/μεσαιωνικές συλλογές, σχετική βιβλιογραφία για book curses.