Βρέθηκε η χαμένη πόλη του Ραμσή Β΄; Επιγραφή 3.000 ετών μπορεί να λύνει ένα μυστήριο 140 χρόνων

Μια νέα αρχαιολογική ανακάλυψη στην Αίγυπτο ενδέχεται να δίνει την ισχυρότερη μέχρι σήμερα ένδειξη για την τοποθεσία μιας αρχαίας πόλης που οι ερευνητές αναζητούν εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα. Στο Tell Abu Saifi, κοντά στην Qantara East της Ισμαηλίας και σε μικρή απόσταση από τη σημερινή Διώρυγα του Σουέζ, αρχαιολόγοι ανακάλυψαν ένα μεγάλο λίθινο υπέρθυρο με επιγραφές που συνδέονται με τον Ραμσή Β΄. Το πραγματικά σημαντικό στοιχείο, όμως, δεν είναι μόνο η παρουσία του ονόματος του διάσημου Φαραώ, αλλά μια αναφορά στον «Ώρο, Κύριο της Masn», η οποία επαναφέρει με νέα δεδομένα ένα παλιό ερώτημα: μήπως ο συγκεκριμένος αρχαιολογικός χώρος είναι στην πραγματικότητα η χαμένη πόλη Masn;

Η Masn, η οποία αποδίδεται και ως Mesen ανάλογα με τη μεταγραφή των αρχαίων αιγυπτιακών κειμένων, ήταν ήδη γνωστή στους αιγυπτιολόγους από ιστορικές πηγές. Η ακριβής θέση της, ωστόσο, παρέμενε αβέβαιη. Η νέα επιγραφή αποκτά επομένως ιδιαίτερη βαρύτητα, επειδή το όνομα δεν εμφανίζεται σε κάποιο χειρόγραφο που βρέθηκε εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά, αλλά πάνω σε αρχιτεκτονικό στοιχείο που προέρχεται από τον ίδιο τον χώρο του Tell Abu Saifi. Αυτό δεν αποτελεί ακόμη οριστική απόδειξη της ταύτισης, αλλά ενισχύει σημαντικά μια υπόθεση που απασχολεί την αρχαιολογική έρευνα εδώ και δεκαετίες.

Η επιγραφή του Ραμσή Β΄ που άλλαξε τα δεδομένα

Το εύρημα αποτελείται από μεγάλο υπέρθυρο από ψαμμίτη, το οποίο βρέθηκε σπασμένο σε δύο τμήματα και φέρει ιερογλυφικές επιγραφές σε τρεις πλευρές. Οι αρχαιολόγοι αναγνώρισαν τους βασιλικούς τίτλους του Ραμσή Β΄, ενός από τους ισχυρότερους ηγεμόνες της αρχαίας Αιγύπτου, ο οποίος κυβέρνησε κατά τον 13ο αιώνα π.Χ. Η επιγραφή αναφέρεται επίσης σε εργασίες που αφορούσαν άγαλμα του Ώρου και περιλαμβάνει τον χαρακτηρισμό του θεού ως «Κυρίου της πόλης Masn».

Αυτή ακριβώς η διατύπωση είναι που κάνει την ανακάλυψη τόσο σημαντική. Στην αρχαία Αίγυπτο οι θεότητες συνδέονταν συχνά με συγκεκριμένες πόλεις και τοπικά ιερά. Επομένως, η παρουσία μιας τέτοιας αναφοράς μέσα στο Tell Abu Saifi δημιουργεί μια ισχυρή γεωγραφική σύνδεση ανάμεσα στον αρχαιολογικό χώρο και τη Masn. Οι ερευνητές παραμένουν προσεκτικοί και δεν παρουσιάζουν την ταύτιση ως τετελεσμένο γεγονός, καθώς χρειάζονται περισσότερα αρχαιολογικά και επιγραφικά στοιχεία. Παρ’ όλα αυτά, το νέο εύρημα αλλάζει ουσιαστικά τα δεδομένα της έρευνας.

Ένα σημείο στρατηγικής σημασίας για την αρχαία Αίγυπτο

Η θέση του Tell Abu Saifi κάνει την υπόθεση ακόμη πιο ενδιαφέρουσα. Η περιοχή βρισκόταν κοντά στον ανατολικό διάδρομο που συνέδεε την κοιλάδα και το Δέλτα του Νείλου με το Σινά και, μέσω αυτού, με την Εγγύς Ανατολή. Από αυτή την ευρύτερη ζώνη περνούσε ο λεγόμενος «Δρόμος του Ώρου», ένα δίκτυο οχυρώσεων και διαδρομών που είχε τεράστια στρατιωτική και εμπορική σημασία για τους Αιγυπτίους.

Οι ανασκαφές δείχνουν ότι το Tell Abu Saifi δεν ήταν ένας ασήμαντος περιφερειακός οικισμός. Στον χώρο υπήρχε σημαντικό θρησκευτικό συγκρότημα, ενώ διαφορετικές οικοδομικές φάσεις μαρτυρούν ότι η περιοχή χρησιμοποιήθηκε και μεταμορφώθηκε επανειλημμένα μέσα στους αιώνες. Έχουν εντοπιστεί μεγάλοι περίβολοι από ωμές πλίνθους, πύλες, δωμάτια και δρόμοι που οδηγούσαν προς το ιερό. Μάλιστα, τα νέα δεδομένα οδήγησαν τους αρχαιολόγους να επανεξετάσουν προηγούμενες ερμηνείες της αρχιτεκτονικής του χώρου.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν δύο διαδοχικοί λιθόστρωτοι δρόμοι. Ο παλαιότερος συνδέεται με την Πτολεμαϊκή περίοδο, ενώ αργότερα κατασκευάστηκε πάνω του ένας στενότερος δρόμος κατά τη ρωμαϊκή εποχή. Η διαδοχή αυτή δείχνει ότι ο χώρος παρέμεινε σημαντικός για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα και ότι κάθε νέα εξουσία προσαρμοζόταν στα ίχνη που είχε αφήσει η προηγούμενη.

Ένας ιερός τόπος που αργότερα έγινε ρωμαϊκό στρατόπεδο

Η ιστορία του Tell Abu Saifi δεν τελείωσε με την εποχή των Φαραώ. Τα αρχαιολογικά δεδομένα δείχνουν σημαντική δραστηριότητα κατά την Πτολεμαϊκή περίοδο, ενώ αρκετούς αιώνες αργότερα, περίπου τον 3ο αιώνα μ.Χ., τμήματα της περιοχής ενσωματώθηκαν σε ρωμαϊκή στρατιωτική εγκατάσταση. Έτσι, ένας τόπος που είχε συνδεθεί με τη λατρεία του Ώρου απέκτησε σταδιακά διαφορετικό στρατηγικό και στρατιωτικό χαρακτήρα.

Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η τελευταία φάση της ιστορίας του. Κατά την ύστερη αρχαιότητα, μέρος του παλαιότερου συγκροτήματος φαίνεται ότι χρησιμοποιήθηκε ως πηγή οικοδομικών υλικών. Οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν δύο μεγάλους κυκλικούς κλιβάνους πάνω σε τμήματα του αρχαίου ιερού, μαζί με ασβεστόλιθο που είχε εκτεθεί σε υψηλές θερμοκρασίες. Τα στοιχεία υποδεικνύουν παραγωγή ασβέστη, μια πρακτική που σε πολλές αρχαιολογικές θέσεις είχε ως αποτέλεσμα την καταστροφή παλαιότερων μνημείων για την επαναχρησιμοποίηση της πέτρας τους.

Με άλλα λόγια, ο ίδιος τόπος άλλαξε πολλές ζωές μέσα σε περισσότερα από χίλια χρόνια ιστορίας: υπήρξε θρησκευτικό κέντρο, βρέθηκε πάνω σε σημαντικό στρατηγικό διάδρομο, ενσωματώθηκε σε ρωμαϊκές στρατιωτικές εγκαταστάσεις και τελικά τμήματα των αρχαίων κτισμάτων του χρησιμοποιήθηκαν ως πρώτη ύλη.

Αγάλματα, γεράκια και ακόμη περισσότερα ίχνη του Ώρου

Οι αρχαιολόγοι έχουν ανακαλύψει και σημαντικά γλυπτά. Ανάμεσά τους βρίσκεται τμήμα αγάλματος στρατιωτικού γραφέα της 26ης Δυναστείας, ένα ακόμη άγαλμα της Ύστερης Περιόδου, τμήμα βασιλικού αγάλματος από βασάλτη και κομμάτια αγαλμάτων γερακιών από βασάλτη και ασβεστόλιθο.

Η παρουσία των γερακιών είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, επειδή το γεράκι ήταν το κατεξοχήν σύμβολο του Ώρου. Όταν αυτά τα ευρήματα εξεταστούν μαζί με την επιγραφή που αναφέρεται στον «Ώρο, Κύριο της Masn», δημιουργείται ένα συνεκτικό σύνολο ενδείξεων για τη θρησκευτική ταυτότητα του χώρου. Κανένα από αυτά τα στοιχεία από μόνο του δεν αρκεί για να αποδείξει οριστικά ότι Tell Abu Saifi και Masn είναι το ίδιο μέρος. Η συνύπαρξή τους, όμως, είναι ακριβώς αυτό που κάνει τη νέα ανακάλυψη τόσο σημαντική.

Βρέθηκε λοιπόν η Masn;

Η απάντηση αυτή τη στιγμή είναι: πιθανόν, αλλά όχι ακόμη οριστικά. Αυτό είναι σημαντικό να διατηρηθεί και στον τίτλο και στο άρθρο, επειδή διαφορετικά θα μετατρέπαμε μια πολύ ισχυρή αρχαιολογική υπόθεση σε βεβαιότητα που οι ίδιοι οι ερευνητές δεν έχουν ακόμη ανακοινώσει.

Η αρχαιολογία των χαμένων πόλεων σπάνια λύνεται με ένα μοναδικό εύρημα. Συνήθως απαιτείται συνδυασμός επιγραφών, αρχιτεκτονικής, κεραμικής, ιστορικών πηγών και γεωγραφικών δεδομένων. Στην περίπτωση του Tell Abu Saifi, όμως, η εμφάνιση του ονόματος Masn σε άμεση σχέση με τον Ώρο δημιουργεί ένα νέο σημείο αναφοράς. Οι επόμενες ανασκαφές θα αναζητήσουν πιθανότατα περισσότερες επιγραφές ή διοικητικά στοιχεία που θα μπορούσαν να επιβεβαιώσουν την ταυτότητα της αρχαίας πόλης.

Η ανακάλυψη είναι επίσης μια υπενθύμιση του πόσο διαφορετικός ήταν ο χάρτης του αρχαίου κόσμου από τον σημερινό. Πόλεις που κάποτε είχαν στρατιωτική, οικονομική ή θρησκευτική σημασία εξαφανίστηκαν, τα ονόματά τους επέζησαν μόνο σε επιγραφές και χειρόγραφα και η ακριβής θέση τους ξεχάστηκε. Χιλιάδες χρόνια αργότερα, η επανασύνδεση ενός αρχαίου ονόματος με ένα πραγματικό σημείο στον χάρτη μπορεί να εξαρτάται από λίγες λέξεις χαραγμένες πάνω σε μια πέτρα.

Στην περίπτωση της Masn, αυτές οι λέξεις επέζησαν περίπου τρεις χιλιετίες. Εάν οι επόμενες ανασκαφές επιβεβαιώσουν την ταύτιση, το Tell Abu Saifi δεν θα είναι πλέον απλώς ένας σημαντικός αρχαιολογικός χώρος της ανατολικής Αιγύπτου. Θα έχει αποκτήσει ξανά το όνομα που είχε χάσει για αιώνες.

Κατοχικά Νέα