Ποιοι οργάνωσαν την Επιχείρηση COVID-19 [Lock Step, Clever Together, Hack Attack και Smart Scramble]
Παρασκευή 2 Ιανουαρίου 2026
Kάτω από την βολική επίκληση των προσωπικών δεδομένων και με την σχετική είδηση να αναφέρεται απλά στον πρόωρο χαμό της έφυγε από τη ζωή και η κορυφαία Ακαδημαικός Ιωάννα Κακουλή, ίσως το πιο σπουδαίο “βιογραφικό” της Κύπρου. Τα αίτια του θανάτου της καθηγήτριας διεθνούς κύρους Ιωάννας Κακουλλή δεν έχουν γίνει γνωστά. Δεν γνωρίζουμε εάν έδωσε μάχη με τον καρκίνο, τη διάρκειά της ή εάν έφυγε από τη ζωή προδομένη από τη καρδιά της.
Δεν γνωρίζουμε ακόμη εάν είχε λάβει τα εμβόλια ευθανασίας COVID-19. Aυτό που γνωρίζουμε [και γνωρίζεις] είναι ότι πλέον δεν περνάει μέρα δίχως αδόκητους θανάτους και νέων ανθρώπων.
Συντετριμμένη λοιπόν είναι η επιστημονική κοινότητα της Κύπρου από τον πρόωρο χαμό της διεθνούς κύρους καθηγήτριας Ιωάννας Κακουλλή, μιας επιστήμονος που κατάφερε να γεφυρώσει με μοναδικό τρόπο την τεχνολογία, την ιστορία και τη συντήρηση μνημείων και έργων τέχνης.
Η απώλειά της αφήνει ένα κενό στον χώρο της αρχαιομετρίας και της πολιτιστικής κληρονομιάς, όπου η Κακουλλή ξεχώριζε για την καινοτομία, την ακαδημαϊκή αριστεία και την αφοσίωσή της.
Η Ιωάννα Κακουλλή ήταν μια επιστήμονας που, μέσα από την έρευνά της, κέρδισε διεθνή αναγνώριση, προάγοντας τη μελέτη των αρχαίων πολιτισμών με σύγχρονες τεχνολογίες. Υπήρξε ιδρύτρια της Ομάδας Έρευνας Αρχαιοϋλικών και του Εργαστηρίου Μοριακής και Νανο-Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Καλοφόρνιας, Λος Άντζελες (UCLA), δημιουργώντας διεθνείς συνεργασίες και δημοσιεύοντας σε κορυφαία επιστημονικά περιοδικά, όπως τα Nature και Journal of the American Chemical Society.
Η έρευνά της επικεντρωνόταν σε πέντε βασικούς τομείς: την επιστήμη αρχαιολογικών υλικών και αρχαίων τεχνολογιών, την εγκληματολογική αρχαιολογία, τη δημιουργία νέων υλικών εμπνευσμένων από τις μηχανικές και οπτικές ιδιότητες των αρχαίων, καθώς και τη βιωσιμότητα της βιοπολιτισμικής κληρονομιάς.
Με έντονη προσήλωση στην εκπαίδευση, εισήγαγε πρωτοποριακές προσεγγίσεις, δημιουργώντας διεπιστημονικό διδακτορικό πρόγραμμα στη Συντήρηση Πολιτισμικής Κληρονομιάς, που συνδύαζε τεχνικές, επιστημονικές και ανθρωπιστικές επιστήμες. Το πρόγραμμα αυτό καθιέρωσε το UCLA ως παγκόσμιο πόλο για την ταυτοποίηση λεηλατημένων αρχαιοτήτων και την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Επιπλέον, επιβλέποντας πάνω από 40 μεταπτυχιακούς φοιτητές, προώθησε τη νέα γενιά επιστημόνων, πολλοί εκ των οποίων κατέχουν σήμερα θέσεις σε πανεπιστήμια, μουσεία και την αεροδιαστημική βιομηχανία. Η Ιωάννα Κακουλλή καθοδήγησε φοιτητές σε υποτροφίες όπως Σατοβριάνδου και Φουλμπράιτ, ενώ οργάνωσε και το πρώτο εκπαιδευτικό σεμινάριο για ειδικούς πράκτορες και τελωνειακούς υπαλλήλους στη Δυτική Ακτή των ΗΠΑ, σε συνεργασία με το Department of Homeland Security, εστιάζοντας στην καταπολέμηση του παράνομου εμπορίου αρχαιοτήτων.
Είχε σπουδάσει Επιστήμη Υλικών και Συντήρηση Τοιχογραφιών, λαμβάνοντας το διδακτορικό της στην Επιστήμη Υλικών από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και Μεταπτυχιακά στο Courtauld Institute of Art του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, στην Επιστήμη της Συντήρησης και στη Συντήρηση Τοιχογραφιών. Κατείχε τη θέση καθηγήτριας στο Τμήμα Μηχανικών Επιστήμης Υλικών στο UCLA, με κοινό διορισμό στο Διεπιστημονικό Πρόγραμμα Συντήρησης Πολιτισμικής Κληρονομιάς (UCLA/ Getty Program on the Conservation of Cultural Heritage) και στο Διεπιστημονικό Πρόγραμμα Αρχαιολογίας.
Η προσφορά της στην ακαδημαϊκή κοινότητα ήταν πολυδιάστατη: υπηρέτησε ως πρόεδρος του Διεπιστημονικού Προγράμματος Συντήρησης Πολιτισμικής Κληρονομιάς για δύο θητείες και τιμήθηκε με την πρώτη έδρα Lore and Gerald Cunard Chair.
Υπηρέτησε ως επισκέπτρια καθηγήτρια στο MIT και στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ως μέλος του ΔΣ του Cyprus American Archaeological Research Institute (CAARI). Παράλληλα, υπήρξε επιστημονική σύμβουλος της UNESCO, του Homeland Security και του FBI. Η διεθνής της παρουσία υπογραμμίζει τη σημασία και την επιρροή του έργου της στον χώρο της συντήρησης και της επιστήμης αρχαίων υλικών.
Η εκλιπούσα είχε αναλάβει την ηγεσία ενός ερευνητικού προγράμματος για τις μοναδικές βυζαντινές τοιχογραφίες του 12ου αιώνα στο μοναστήρι του Αγίου Νεοφύτου στην Πάφο.
Η έρευνά της αποκάλυψε μεταξύ άλλων τη χρήση του πολύτιμου λαζουρίτη από το Αφγανιστάν, αποδεικνύοντας τις εμπορικές και πολιτιστικές ανταλλαγές της εποχής, αλλά και την πρόωρη χρήση ινών αμιάντου, υποδεικνύοντας την καινοτομία των Βυζαντινών τεχνιτών.
Παράλληλα, η μελέτη της για τον μαρμάρινο θρόνο της Ευρυδίκης Σίρρα, γιαγιάς του Μεγάλου Αλεξάνδρου, αποκάλυψε τη χρήση εκλεκτών υλικών και χρωστικών όπως κιννάβαρι, μαλαχίτης, αιγυπτιακό μπλε και λάκα από ριζάρι, αναδεικνύοντας τη δεξιοτεχνία και την τεχνολογική προοδευτικότητα των αρχαίων καλλιτεχνών.
Bio
Ioanna Kakoulli
Education
- DPhil, Archaeological Materials Science, University of Oxford, 1999
Articles
- Cheung, K. A., Xie, N., Yao, Z., Fischer, C., Muros, V., Prikhodko, S., Kakoulli, I., 2014.’Materials Analysis’, In book Temple of the Night Sun: A Royal Tomb at El Diablo, Guatemala, eds. Houston, S., Newman, S., Román-Ramírez, E.R., Garrison, T., Precolumbia Mesoweb Press, 2015, San Francisco.
- Kakoulli, I., Prikhodko, S.V., King, A., Fischer, C., ‘Earliest evidence for asbestos composites linked to Byzantine wall paintings production’, Journal of Archaeological Science 44, (2014) 148-153.
- Prikhodko S., RambaldiD. C., MurosV., BurrE., KakoulliI., ‘Interfaced SEM and micro-Raman Spectroscopy for the Analysis of Dye Chromophores in a Single Fiber’, Microscopy & Microanalysis 20. S03 (2014). doi: 10.1017/S1431927614011775.
- Radpour R., Bajwa N., Garritano J, Sung S., Balonis-Sant M., Tewari P., Grundfest W., Kakoulli I., Taylor, Z., ‘THz imaging studies of painted samples to guide cultural heritage investigations at the Enkleistra of St. Neophytos in Paphos, Cyprus’ SPIE Optics + Photonics Proceedings (Submitted September 2014). Proc. SPIE 9199, Terahertz Emitters, Receivers, and Applications V, 91990Q (September 5, 2014); doi:10.1117/12.2062228.
- Kakoulli, I., Prikhodko, S.V., Fischer, C., Cilluffo, M., Uribe, M., Bechtel, H.A., Fakra, S.C., Marcus, M.A., ‘Distribution and chemical speciation of arsenic in ancient human hair using synchrotron radiation’, Analytical Chemistry 86, (2013) 521-526.
- Kakoulli, I., Schilling M., Mazurek J., ‘Chapter Seven. The Murals of the Panagia Phorbiotissa: A technical examination’, in book Asinou Across Time: Studies in the Architecture and Murals of the Panagia Phorbiotissa, Cyprus, eds. Annemarie Carr and Andréas Nicolaïdès, Dumbarton Oaks, Harvard University Press, (2013) 313-360.
- Balonis-Sant, M., Ma, X., Kakoulli, I., ‘Preliminary Results on Biomimetic Methods Based on Soluble Ammonium Phosphate Precursors for the Consolidation of Archaeological Wall Paintings’, Archaeological Chemistry VIII, American Chemical Society, (2013) 419-447.
- Cheung, K., A., Xie, N., Yao, Z., Houston, S., Newman, S., Román-Ramírez, E.R., Garrison, T.,Fischer, C., Muros, V., Prikhodko, S., Kakoulli, I. “Analysis of Samples Excavated from a Royal Tomb in El Zotz: Application of Materials Science Characterization Techniques in Archaeology”, In: Archaeological Chemistry VIII, Ruth Ann Armitage and James Burton (Eds.), American Chemical Society, (2013) 397-418.
- Kakoulli I., Fischer C., Weerasinghe J., Thanthilage A., ‘Mission Report on the Conservation of the Wall paintings at Sigiriya’, World Heritage Site, UNESCO Expert Mission Reports, 2011.
- Kakoulli, I. and Fischer C., ‘The Techniques and Materials of the Wall Paintings at the Enkleistra of St. Neophytos’. Research Project Grant Reports, Dumbarton Oaks 2012 (Electronic Publication). http://www.doaks.org/research/byzantine/project-grants/2011-12/kakoulli-and-fischer
- Kakoulli I. and Fischer C., “Byzantine Paintings in the Making: A Preliminary Technical Study of the Twelfth Century Wall Paintings in the Enkleistra of St. Neophytos”, In: Enkleistriotika Analekta. Proceedings of the 1st International Conference St. Neophytos Enkleistros, History-Theology-Civilization, Archimandrite Alexios Enkleistriotis (Ed.), Paphos, Cyprus: Ieras Vasilikis kai Stavropigiakis monis Agiou Neophytou, (2011) 437-461.
- Kakoulli I., ‘Τεχνικές και υλικά ζωγραφικής διακόσμησης της ύστερης κλασικής και της ελληνιστικής περιόδου’, ΑρχαιοΥλικα (ArchaoMaterials) eds. I. Liritzis and N. Zacharias, Kapon Editions, Athens, 2010. [In Greek]
- Kakoulli I., Fischer C., Prikhodko S., ‘At the interface between materials science, art and archaeology: a multi-scale and multi-analytical approach for the metrology of material culture’, in Works of Art & Conservation Science Today, Aristotle University of Thessaloniki, Greece (2010) 1-16.
- Kakoulli I., Fischer C., and Michaelides D., ‘Painted rock-cut tombs in Cyprus from the Greco-Roman period to Byzantium: material properties, degradation processes and sustainable viagraforlife.net preservation strategies’, in book, Conservation and The Eastern Mediterranean, The International Institute for Conservation of Historic and Artistic Works, London (2010) 96-102.
- Kakoulli I., Prikhodko S., Fischer C., Bechtel H., Fakra S., Marcus M., ‘Micromorphology and Microchemical Analysis of Ancient Human Skin and Hair’. IMC17, International Microscopy Congress, Rio de Janeiro, Brazil, 19 – 24 September 2010. Rio de Janeiro, (2010).
- Kakoulli I., ‘Egyptian blue in Greek painting between 2500 and 50 BC’. In book: From mine to microscope: Advances in the Study of Ancient Technology, Shortland A., Freestone I. and Rehren Th. (eds), Oxbow Books, Oxford (2009) 101-112.
- Kakoulli I., ‘Intercultural links and trade of painting materials in the Greco-Roman period’, in book: Mural Paintings of the Silk Road: Cultural Exchange of the East and West, Yamauchi K., Taniguchi Y. and Uno T. (eds). Proceedings of the 29th International Symposium on the Conservation and Restoration of Cultural Property, 24-26 January 2006, Tokyo, Japan. Archetype Publications, London (2007) 81-88.
- Prikhodko S.V., Fischer C., Boytner R., Lozada M. C., Uribe M., Kakoulli I., ‘Applications of variable pressure SEM and Raman spectroscopy for the non-destructive study of bio-specimens from pre-Columbian mummies in the Tarapacá Valley, Northern Chile’, Extended abstract presented in Microscopy & Microanalysis 2007 Meeting, August 5-9, 2007, Microscopy & Microanalysis, Cambridge University Press (2007) 1492-1493.
- Fischer C. and Kakoulli I., ‘Multispectral and hyperspectral imaging technologies in conservation: current research and potential applications’, Reviews in Conservation 7 (2006) 3-16.
- De Angelis, R., Cassar J., Kakoulli, I., Colombini M. P, ‘Oil Painting on Stone: a case study on original technique and deterioration of an early 20th century painting by Giuseppe Cali in Malta’, in book: Proceedings of the 10th International Congress on Deterioration and Conservation of Stone, Stockholm (2004), 793-800.
- Taniguchi Y., Shimadzu Y., Kakoulli I. and Giovannoni S., “Conservation of Globigerina limestone monument in Malta (II): surface protective treatment with ammonium oxalate”. In book: Proceedings of the 25th annual conference of Japan Society of Conservation for Cultural Property, Kyoto Zokei University (2003).
- Kakoulli I., ‘Scientific Investigations of three Graeco-Roman painted stone slabs’, in Book: Nécropolis 1, Études Alexandrines 5, Institute Français D’Archéologie Orientale, Cairo, (2001) 215-224.
- Kakoulli I., Kottaridou A., and Minos N., ‘Materials and technologies of Ancient Monumental Paintings: methodology and analysis of the painted throne from the ‘Tomb of Eurydice’, Vergina, in Proceedings from the III Archaeometry Symposium, Athens 6-9 November 1996, (2001) 261-274.
- Kakoulli I., ‘Roman wall paintings: a scientific investigation of their technology’, in Book: Roman Wall Paintings: Materials, Techniques, Analysis and Conservation. Proceedings of the International Workshop on Fribourg 7-9 March 1996. Université de Fribourg. Institut de minéralogie et pétrographie (1997) 131-141.
Awards
- 2014: Nomination for postdoctoral mentorship award.
- 2013: Appointed Associate Editor for the International Encyclopedia of archaeological Sciences, Wiley Publishers.
- 2011-Present: Member of the Board of Trustees of the Cyprus American Archaeological Institute (CAARI).
- 2011: Visiting Fellow at ICCROM, Rome Italy (between January and March 2011).
- 2010: Member of the US State Department Scientific Delegation to Italy (Rome) for the signing of a bilateral agreement on Research and Technology.
- 2009: Member of the US State Department Scientific Delegation to Cyprus (Nicosia) for the signing of a bilateral agreement on Research and Technology.
- 1998: A.G. Leventis Foundation. Special Research Award.
- 1997: A.G. Leventis Foundation. Educational Award for Research at High Academic Level.
- 1997: Overseas Research Award (ORS).
- 1997: British School at Athens. Research Award.]
Διαβάστε στη συνέχεια μια συνέντευξη που έδωσε στα Ελεύθερα και στη Μαρία Παναγιώτου πριν από έναν χρόνο [5 Νοεμβρίου 2024]
Καθηγήτρια στο Τμήμα Μηχανικών Επιστήμης Υλικών στο Πανεπιστήμιο του Λος Άντζελες (UCLA), η Ιωάννα Κακουλλή είναι μια επιστήμονας που, μέσα από το ερευνητικό της έργο, κέρδισε την αναγνώριση σ’ έναν ανδροκρατούμενο χώρο. Μιλάει με πάθος για τη μελέτη των αρχαίων πολιτισμών με σύγχρονες τεχνολογίες, την έρευνά της για την αρχαία ελληνική ζωγραφική, τη μελέτη του θρόνου της γιαγιάς του Μ. Αλεξάνδρου, το ερευνητικό πρόγραμμα για τις βυζαντινές τοιχογραφίες στο μοναστήρι του Αγίου Νεοφύτου στην Πάφο, και ξεδιπλώνει σημαντικές πτυχές της δουλειάς της.
-Τι είναι αυτό που σας γοητεύει στη μελέτη των αρχαίων πολιτισμών; Με γοητεύει γιατί αποκαλύπτει πώς οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν τα υλικά και τις τεχνολογίες τους, για να δημιουργήσουν έργα τέχνης και κατασκευές που αντανακλούσαν τις κοινωνικές και πολιτισμικές τους αξίες. Κάθε εποχή καθορίστηκε από τα υλικά που κυριαρχούσαν, όπως η Εποχή του Χαλκού ή του Σιδήρου, όπου η πρόοδος συνδέθηκε άμεσα με τη χρήση τους. Μέσω σύγχρονων τεχνολογιών, όπως η φασματοσκοπία και η πολυφασματική απεικόνιση, που επιτρέπουν τη μελέτη έργων σε διαφορετικά μήκη κύματος, μπορούμε να κατανοήσουμε πώς οι αρχαίοι πολιτισμοί ανέπτυξαν καινοτόμες τεχνικές και αξιοποίησαν τις γνώσεις τους στην καθημερινή ζωή, προσφέροντάς μας μια μοναδική ευκαιρία να εμβαθύνουμε στη σκέψη, τις φιλοσοφικές αναζητήσεις και την κοσμοθεωρία τους.
–Η έρευνά σας περιλαμβάνει τη μελέτη της αρχαίας ελληνικής ζωγραφικής και της τεχνολογίας των χρωμάτων. Ποιες σημαντικές πληροφορίες φέρατε στο φως; Η έρευνά μου ανέδειξε τη βαθιά γνώση που κατείχαν οι αρχαίοι ζωγράφοι σχετικά με τις ιδιότητες των χρωστικών και των υλικών που χρησιμοποιούσαν. Αναλύοντας έργα αρχαίας ελληνικής και ρωμαϊκής ζωγραφικής, αποκαλύφθηκε ότι οι καλλιτέχνες δεν γνώριζαν απλώς πώς να επιλέγουν τα κατάλληλα υλικά, αλλά και πώς να τα αξιοποιούν έτσι ώστε να επιτυγχάνουν ποικίλα εφέ με υψηλό ρεαλισμό, όπως η απόδοση τρισδιάστατης προοπτικής μέσω της τεχνικής chiaroscuro (φως και σκιά), η αποτύπωση διαφορετικών υφών, καθώς και η χρήση χρωματικών διαβαθμίσεων για να δημιουργούν την αίσθηση διαφάνειας και φωτεινότητας, αναδεικνύοντας χαρακτηριστικά όπως το «διαφανές» ένδυμα που αναφέρει και ο Πλίνιος (NH, XXXV .58-59). Αυτή η καλλιτεχνική προσέγγιση δεν ήταν απλώς μια τεχνική επιλογή, αλλά μια αισθητική και φιλοσοφική αναζήτηση των ορίων της τέχνης.
-Μπορείτε να μας αναφέρετε κάποια παραδείγματα; Η ανάλυση οργανικών χρωστικών όπως η λάκα από ριζάρι (madder lake) που προέρχεται από το εκχύλισμα της ρίζας του φυτού madder (Rubia tinctorum ή Rubia peregrina), που χρησιμοποιούνταν τόσο για τη βαφή των ενδυμάτων όσο και ως χρωστική για την απόδοση υφασμάτων στη ζωγραφική, αναδεικνύει τη σύνδεση της ζωγραφικής με άλλες τέχνες και πρακτικές, όπως η βαφική και η αλχημεία. Επιπλέον, η επιλογή συγκεκριμένων υλικών, όπως οι οργανικές χρωστικές και τα μέταλλα, απαντάται και σε αρχαία κείμενα που αναφέρονται στην βαφή λίθων με χρωστική από χαλκό με σκοπό την απομίμηση σμαραγδιών η άλλων πολύτιμων λίθων. Αυτό επιβεβαιώνεται και από την ανάλυση της χρωστικής στο πορτρέτο Φαγιούμ για την απόδοση των πράσινων «πολύτιμων λίθων» στα κοσμήματα της εικονιζόμενης. Η χρήση τέτοιων υλικών σε άλλες μορφές τέχνης, βιοτεχνίας και επιστημονικής σκέψης της εποχής, φανερώνει τη σύνδεση της τέχνης με την καθημερινή ζωή και τον κοινωνικό ιστό των αρχαίων πολιτισμών.
–Ένα από τα έργα που έχετε αναλύσει είναι ο μαρμάρινος θρόνος που κοσμεί τον τάφο της Ευρυδίκης Σίρρα, βασίλισσας της Μακεδονίας τον 4ο αιώνα π.Χ., γνωστής και ως γιαγιά του Μ. Αλεξάνδρου. Τι έφερε στο φως η έρευνά σας; Η έρευνά μου στην ανάγλυφη ζωγραφική παράσταση στο ερεισίνωτο του μαρμάρινου θρόνου της Ευρυδίκης (340 π.Χ. περίπου), η οποία απεικονίζει την Περσεφόνη και τον Πλούτωνα σε τέθριππο άρμα, αποκάλυψε σημαντικά στοιχεία. Ο θρόνος, κατασκευασμένος από εκλεκτό μάρμαρο, φέρει περίτεχνη διακόσμηση με πολύτιμα υλικά όπως χρυσός και τις χρωστικές κιννάβαρι, μαλαχίτης, Αιγυπτιακό μπλε, λευκό του μολύβδου και λάκα από ριζάρι (madder lake), οι οποίες δημιούργησαν εντυπωσιακά οπτικά εφέ. Το κιννάβαρι χρησιμοποιήθηκε για την απόδοση έντονων κόκκινων τόνων, ενώ η λάκα ριζαριού εφαρμόστηκε για τη δημιουργία «διάφανης» στρώσης βαφής. Αυτό επιτεύχθηκε με την ανάμειξη της λάκας ριζαριού με Αραβικό κόμμι ως συνδετικό υλικό. Οι ζωγραφικές τεχνικές που χρησιμοποιήθηκαν στον θρόνο της Ευρυδίκης αντηχούν την αναφορά του Πλινίου του Πρεσβύτερου (NH, XXXV .58-59) στον Πολύγνωτο, ο οποίος ήταν από τους πρώτους καλλιτέχνες που απέδωσε με επιτυχία την αίσθηση της διαφάνειας στα ενδύματα των γυναικών που ζωγράφιζε.
Η τεχνική αυτή, που προκύπτει από τη χρήση συνθετικών χρωστικών με συγκεκριμένα οπτικά χαρακτηριστικά, καταδεικνύει την πρόοδο της αρχαίας τεχνολογίας χρωμάτων και την επιδεξιότητα των καλλιτεχνών της εποχής. Ο θρόνος δεν αποτελεί μόνο έργο τέχνης αλλά και σύμβολο βασιλικής εξουσίας και αιωνιότητας.
-Ηγείστε ενός ερευνητικού προγράμματος για τις μοναδικές βυζαντινές τοιχογραφίες του 12ου αιώνα στο μοναστήρι του Αγίου Νεοφύτου στην Πάφο. Τι αποκάλυψε η μελέτη σας; Η μελέτη των τοιχογραφιών αυτών αποκάλυψε σημαντικές πληροφορίες σχετικά με την τεχνική και τα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν. Ένα από τα πιο εντυπωσιακά ευρήματα ήταν η χρήση λαζουρίτη (lapis lazuli), φυσικό ορυκτό από το Αφγανιστάν. Η παρουσία του επιβεβαιώνει τις εμπορικές και πολιτιστικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ της Κύπρου και της Ανατολής κατά τη Βυζαντινή περίοδο, καθώς το μπλε χρώμα που προσφέρει ήταν ιδιαίτερα ακριβό και σπάνιο. Ένα άλλο μοναδικό εύρημα ήταν η ανακάλυψη ινών αμιάντου στο ανώτερο στρώμα του κονιάματος των τοιχογραφιών. Παρόλο που ο αμίαντος έγινε ευρέως γνωστός μετά τη Βιομηχανική Επανάσταση, η χρήση του ήδη από τον 12ο αιώνα υποδεικνύει την τεχνολογική πρόοδο και την καινοτομία των Βυζαντινών ζωγράφων και τεχνιτών.
–Σε πρόσφατη διάλεξή σας στο Ινστιτούτο Κύπρου αναφερθήκατε σε μια έρευνα για ένα πορτρέτο Φαγιούμ. Μιλήστε μας γι’ αυτό. Πρόκειται για ένα από τα αρχαιότερα σωζόμενα πορτρέτα Φαγιούμ (2ος αιώνας μ.Χ.), ζωγραφισμένο με την τεχνική της εγκαυστικής, στην οποία χρησιμοποιείται λιωμένο κερί ως συνδετικό υλικό. Η πολυφασματική απεικόνιση και η φασματοσκοπία μάς αποκάλυψαν πολλές πτυχές της καθημερινής ζωής και της μόδας των ανθρώπων κατά τη ρωμαϊκή περίοδο στην Αίγυπτο: Χρησιμοποιήθηκαν χρωστικές και πρώτες ύλες που συνδέονταν και με άλλες πτυχές της ζωής τους. Η λάκα από ριζάρι, π.χ., ήταν ευρέως διαδεδομένη στη βαφή υφασμάτων. Στο πορτρέτο αυτό, η λάκα από ριζάρι χρησιμοποιήθηκε για να απεικονίσει το ύφασμα του ενδύματος της γυναίκας, υποδηλώνοντας σύνδεση και με την τέχνη της βαφικής.
–Συνδιευθύνατε ένα πρόγραμμα μελέτης προκολομβιανών μουμιοποιημένων ανθρώπινων λειψάνων στη βόρεια Χιλή. Το πρόγραμμα αυτό είχε ως στόχο την ανάλυση αρσενικού σε ανθρώπινα μαλλιά, χρησιμοποιώντας φασματοσκοπικές μεθόδους με βάση το σύγχροτρο, έναν εξειδικευμένο επιταχυντή σωματιδίων που χαρακτηρίζεται από τη μονοχρωματικότητα και την υψηλή λαμπρότητα, επιτρέποντας λεπτομερή και ακριβή ανάλυση. Τα μαλλιά, λόγω του μήκους τους, μας παρείχαν χρονικά διατεταγμένες πληροφορίες σχετικά με την έκθεση του ατόμου σε τοξικά στοιχεία. Η έρευνά μας έδειξε ότι οι συγκεντρώσεις αρσενικού είχαν φτάσει σε θανατηφόρα επίπεδα, υποδεικνύοντας χρόνια δηλητηρίαση μέσω πόσιμου νερού μολυσμένου με αρσενικό. Επιπλέον, μέσω της ανάλυσης των μαλλιών τους, διερευνούμε αν οι συγκεκριμένοι άνθρωποι έκαναν χρήση παραισθησιογόνων ουσιών. Στα κτερίσματα που βρέθηκαν με τις μούμιες υπήρχαν εξοπλισμός εισπνοής ουσιών και πουγκιά με σπόρους γνωστούς για την παραγωγή παραισθησιογόνων.
-Η μελέτη της αρχαίας τεχνολογίας μπορεί να συμβάλει στην ανάπτυξη νέων υλικών; Μπορεί να προσφέρει πολύτιμη έμπνευση. Στην ερευνητική μας ομάδα, πέρα από την μελέτη της αρχαίας τεχνολογίας, επικεντρωνόμαστε και στα αρχαιο-εμπνευσμένα υλικά. Δηλαδή, βασιζόμαστε στις ιδιότητες των αρχαίων υλικών —μηχανικές, οπτικές, χημικές ή φυσικές— για να δημιουργήσουμε νέα σύγχρονα υλικά με βελτιωμένες ιδιότητες.
-Πώς πετυχαίνετε τη σύζευξη ανάμεσα στα αρχαία υλικά και τα νέα; Η ομάδα μας ασχολείται με την ανάπτυξη νέων υλικών εμπνευσμένων από την αρχαία τεχνολογία, όπως το ρωμαϊκό σκυρόδεμα και το αιγυπτιακό μπλε. Το ρωμαϊκό σκυρόδεμα, γνωστό για το χαμηλό του αποτύπωμα άνθρακα, ξεχωρίζει για την εξαιρετική ανθεκτικότητά του, την υδροφοβική του φύση και την αντοχή του στο θαλάσσιο περιβάλλον. Αυτά τα χαρακτηριστικά το καθιστούν ιδανικό για κατασκευές όπως υδραγωγεία, δεξαμενές και λιμάνια.Το αιγυπτιακό μπλε είναι μια κεραμική χρωστική με φθορισμό στο κοντινό υπέρυθρο φάσμα (~910 nm). Αξιοποιούμε αυτές τις ιδιότητες για να αναπτύξουμε νέα υλικά με βελτιωμένες δυνατότητες.
-Με ποιους φορείς συνεργάζεστε; Συνεργαζόμαστε με το Πανεπιστήμιο Frederick και το Τμήμα Αλιείας και Θαλασσίων Ερευνών για την ανάπτυξη τεχνητών υφάλων, χρησιμοποιώντας τρισδιάστατη εκτύπωση με αναδημιουργημένο ρωμαϊκό σκυρόδεμα, το οποίο κατασκευάζουμε από ανακυκλωμένα υλικά. Έχουμε ήδη ολοκληρώσει την εκτύπωση των πρώτων δοκιμίων που θα δοκιμαστούν για την αντοχή και βιωσιμότητά τους στο θαλάσσιο περιβάλλον. Παράλληλα, εκμεταλλευόμαστε τις ιδιότητες του αιγυπτιακού μπλε σε νανοκλίμακα για την ανάπτυξη βαφών που επιτρέπουν την παθητική ψύξη (passive cooling) κτηρίων και για τη χρήση του ως δείκτη σε ιατρικές εφαρμογές.
–Η εμπειρογνωμοσύνη σας στην εγκληματολογική αρχαιολογία έχει συμβάλει στην καταπολέμηση του παράνομου εμπορίου αρχαιοτήτων. Μπορείτε να μας αναφέρετε παραδείγματα; Η συνεργασία μου με το Υπουργείο Εσωτερικής Ασφάλειας των ΗΠΑ (Homeland Security) είναι μακροχρόνια και εστιάζει στην παροχή επιστημονικής υποστήριξης για την αντιμετώπιση της παράνομης διακίνησης αρχαιοτήτων. Στο πλαίσιο αυτής της συνεργασίας, χρησιμοποιώ τεχνικές μη επεμβατικής ανάλυσης για την ταυτοποίηση και τον εντοπισμό διαγνωστικών δεικτών που αφορούν την τεχνολογία και τα υλικά των αντικειμένων. Αυτοί οι δείκτες βοηθούν στην επαλήθευση της αυθεντικότητας των αντικειμένων και στην αποκάλυψη της πραγματικής τους προέλευσης, καθιστώντας δυνατό τον εντοπισμό τους όταν παρουσιάζονται με ψευδείς πιστοποιήσεις ή ιστορίες προέλευσης.
-Ήταν αποτελεσματική μέθοδος; Οδήγησε σε πολλές επιτυχημένες υποθέσεις ανάκτησης και επαναπατρισμού αρχαιολογικών αντικειμένων, ενισχύοντας την καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης. Έχουμε αναλύσει, π.χ., αντικείμενα όπως πήλινα αγγεία από την περιοχή της Κανόσα (Canosa) στη Νότια Ιταλία, που ενδέχεται να προέρχονται από παράνομο εμπόριο αρχαιοτήτων. Καταφέραμε να προσδιορίσουμε τα χαρακτηριστικά των υλικών και της τεχνολογίας κατασκευής τους. Μέσα από αυτές τις διαδικασίες, αναζητούμε διαγνωστικούς δείκτες που συνδέονται με τις τεχνολογίες και τα υλικά κατασκευής, προσφέροντας σημαντικές πληροφορίες για την ταυτοποίηση αρχαιοτήτων στις διεθνείς αγορές.
–Οργανώσατε τα πρώτα εκπαιδευτικά εργαστήρια στις δυτικές ΗΠΑ για ειδικούς πράκτορες σχετικά με την εμπορία αντικειμένων πολιτιστικής κληρονομιάς. Τι περιλάμβαναν; Τα εργαστήρια αυτά επικεντρώθηκαν στην εκπαίδευση ειδικών πρακτόρων και τελωνειακών υπαλλήλων, για την αναγνώριση και τη σωστή τεκμηρίωση πολιτιστικών αντικειμένων με πιθανή παράνομη προέλευση. Οι συμμετέχοντες έμαθαν πώς να φωτογραφίζουν τα αντικείμενα και να τα τεκμηριώνουν, αποστέλλοντας εικόνες σε ειδικούς για περαιτέρω ανάλυση. Το πρόγραμμα περιλάμβανε τη χρήση διαγνωστικών δεικτών και σωστών πρωτοκόλλων που πρέπει να ακολουθούνται σε νομικά πλαίσια. Περιλάμβανε επίσης ενημέρωση για τις διεθνείς και διμερείς συμφωνίες και συμβάσεις της UNESCO, για αντικείμενα πολιτιστικής κληρονομιάς.
–Πώς σας αντιμετώπισε η επιστημονική κοινότητα ως γυναίκα ερευνήτρια σε έναν ανδροκρατούμενο χώρο; Η πορεία μου σε έναν χώρο όπως η επιστήμη και μηχανική υλικών, που είναι παραδοσιακά ανδροκρατούμενος, είχε σίγουρα προκλήσεις. Ήμουν η πρώτη γυναίκα που προσλήφθηκε στο Τμήμα Μηχανικών Επιστήμης Υλικών (Materials Science and Engineering Department) στο UCLA. Ήταν ένα σημαντικό βήμα, αλλά ταυτόχρονα σηματοδότησε και την ανάγκη να αποδείξω την αξία μου σε ένα πεδίο όπου η παρουσία των γυναικών ήταν, και παραμένει σε κάποιο βαθμό, περιορισμένη. Η επιστημονική κοινότητα με αντιμετώπισε, αρχικά, με επιφυλακτικότητα.
-Πώς καταφέρατε να κερδίσετε την αναγνώριση και την εμπιστοσύνη των αντρών συναδέλφων σας; Υπήρξαν στιγμές που έπρεπε να αγωνιστώ για να με σεβαστούν ως επιστήμονα και να αναγνωριστεί το έργο μου, χωρίς να υποβαθμιστεί λόγω του φύλου μου. Με επιμονή, αφοσίωση και συνεχή επιδίωξη της αριστείας, κατάφερα να ξεπεράσω τα εμπόδια και να κερδίσω την αναγνώριση που μου αναλογεί. Η εμπειρία αυτή δεν είναι μοναδική, καθώς πολλές γυναίκες σε τεχνολογικά και επιστημονικά πεδία συχνά έρχονται αντιμέτωπες με αντίστοιχες προκλήσεις. Παρόλα αυτά, η κατάσταση σταδιακά αλλάζει, με όλο και περισσότερες γυναίκες σε ηγετικές θέσεις, συμβάλλοντας στην ενίσχυση της εκπροσώπησης των γυναικών στην επιστήμη. Η ανάγκη για ίσες ευκαιρίες είναι σήμερα περισσότερο από ποτέ αναγνωρισμένη, και είμαι υπερήφανη που αποτελώ μέρος αυτής της εξέλιξης.
Who is who
Η δρ Ιωάννα Κακουλλή έλαβε το διδακτορικό της (Ph.D.) στην Επιστήμη Υλικών (Materials Science) από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και Μεταπτυχιακά (M.A και Post Graduate Diploma) στη Επιστήμη της Συντήρησης (Conservation Science) και στη Συντήρηση Τοιχογραφιών αντίστοιχα, από το Courtauld Institute of Art του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Σήμερα είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Μηχανικών Επιστήμης Υλικών (Materials Science and Engineering) στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Λος Άντζελες (UCLA), με κοινό διορισμό στο Διεπιστημονικό Πρόγραμμα Συντήρησης Πολιτισμικής Κληρονομιάς (UCLA/Getty Program on the Conservation of Cultural Heritage) και στο Διεπιστημονικό Πρόγραμμα Αρχαιολογίας (Archaeology Program, Cotsen Institute of Archaeology) του UCLA. Υπηρέτησε ως πρόεδρος του Διεπιστημονικού Προγράμματος Συντήρησης Πολιτισμικής Κληρονομιάς για δύο συνεχόμενες θητείες και τιμήθηκε με την πρώτη έδρα, Lore and Gerald Cunard Chair.
Η δρ Κακουλλή υπηρέτησε από το 2020 έως το 2023 ως υπεύθυνη για θέματα Διαφορετικότητας στο τμήμα της, ενώ έχει διατελέσει Πρόεδρος του Graduate Council (Συμβούλιο Μεταπτυχιακών Σπουδών) της Ακαδημαϊκής Γερουσίας (Academic Senate) του UCLA και μέλος σημαντικών επιτροπών. Έχει ιδρύσει την Ομάδα Έρευνας Αρχαιοϋλικών και το Εργαστήριο Μοριακής και Νανο-Αρχαιολογίας στο UCLA, δημιουργώντας διεθνείς συνεργασίες και δημοσιεύοντας σε κορυφαία επιστημονικά περιοδικά, όπως το Nature και το Journal of the American Chemical Society.
Η έρευνά της επικεντρώνεται σε πέντε βασικούς τομείς: Την επιστήμη αρχαιολογικών υλικών και αρχαίων τεχνολογιών, την εγκληματολογική αρχαιολογία, την δημιουργία καινούργιων υλικών εμπνευσμένων από τις μηχανικές και οπτικές ιδιότητες των αρχαίων (archaeo-inspired materials), καθώς και την βιωσιμότητα της βιοπολιτισμικής κληρονομιάς (biocultural heritage). Έχει εισαγάγει πρωτοποριακές προσεγγίσεις στην Εκπαίδευση, δημιουργώντας ένα διεπιστημονικό διδακτορικό πρόγραμμα στη Συντήρηση Πολιτισμικής Κληρονομιάς, το οποίο συνδυάζει τεχνικές, επιστημονικές και ανθρωπιστικές επιστήμες, συμβάλλοντας στην προώθηση της καινοτομίας και της πολυδιάστατης γνώσης στον τομέα, καθιερώνοντας το UCLA ως πόλο για την ταυτοποίηση λεηλατημένων αρχαιοτήτων.
Έχει επιβλέψει πάνω από 40 μεταπτυχιακούς φοιτητές, οι οποίοι κατέχουν θέσεις σε πανεπιστήμια, μουσεία και την αεροδιαστημική βιομηχανία. Έχει διασφαλίσει σημαντικές χρηματοδοτήσεις για την έρευνα, ανάλυση, διατήρηση και προστασία αρχαίων και πολιτισμικών υλικών, ενώ έχει καθοδηγήσει φοιτητές σε προγράμματα όπως οι υποτροφίες Chateaubriand και Fulbright. Παράλληλα, έχει οργανώσει το πρώτο εκπαιδευτικό σεμινάριο στην Δυτική Ακτή των ΗΠΑ για ειδικούς πράκτορες και τελωνειακούς υπαλλήλους σε συνεργασία με το Department of Homeland Security, εστιάζοντας στην καταπολέμηση του παράνομου εμπορίου αρχαιοτήτων.
Με διεθνείς διακρίσεις, όπως τη θέση Επισκέπτριας Καθηγήτριας στο Τμήμα Μηχανικών Επιστήμης Υλικών (Department of Materials Science and Engineering) του MIT, τη θέση Adjunct Professor στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, τη συμμετοχή της στο Δ.Σ. του Cyprus American Archaeological Research Institute (CAARI), καθώς και την αναγνώρισή της ως Επιστημονική Σύμβουλος της UNESCO, Homeland Security and FBI, η δρ Κακουλλή έχει διαμορφώσει ένα αξιοσημείωτο έργο στον τομέα της επιστήμης αρχαίων υλικών και της συντήρησης πολιτιστικής κληρονομιάς σε παγκόσμιο επίπεδο.
Για τον τόσο πρόωρο χαμό της προέβη σε ανακοίνωση ο πρόεδρος του Ινστιτούτου Κύπρου, Σταύρος Μαλάς
“Με βαθιά θλίψη αποχαιρετούμε την αγαπητή μας συνάδελφο, Καθηγήτρια Ιωάννα Κακουλλή, η οποία έφυγε πρόωρα από τη ζωή. Για το Ινστιτούτο Κύπρου, η απώλειά της είναι εξαιρετικά βαριά γιατί χάσαμε μια επιστήμονα διεθνούς κύρους, μια προσωπικότητα με ήθος, ποιότητα και καθαρό όραμα για την έρευνα και τον πολιτισμό.
Για την Κύπρο συνολικά αποτελεί απώλεια ενός πολύτιμου ανθρώπινου κεφαλαίου, μιας Κύπριας που τίμησε τη χώρα μας παγκόσμια, μεταφέροντας με συνέπεια και αξιοπρέπεια την επιστημονική της αριστεία, αλλά και την αγάπη της για τον τόπο.
Η Ιωάννα είχε σημαντική παρουσία στον χώρο της επιστήμης της πολιτιστικής κληρονομιάς και της αρχαιομετρίας, γεφυρώνοντας με μοναδικό τρόπο την τεχνολογία, την ιστορία και τη συντήρηση μνημείων και έργων τέχνης. Με το έργο της υπηρέτησε, όχι μόνο την ακαδημαϊκή γνώση, αλλά και τη βαθύτερη ανάγκη των κοινωνιών να προστατεύουν και να αναδεικνύουν την ιστορική τους κληρονομιά.
H απώλειά της αποκτά ακόμη μεγαλύτερη συμβολική και ουσιαστική βαρύτητα, καθώς η Ιωάννα επρόκειτο να ενταχθεί σύντομα πλήρως στο Ίδρυμά μας, αναλαμβάνοντας τη διεύθυνση του Κέντρου Επιστήμης και Τεχνολογίας στην Αρχαιολογία. Η προοπτική της παρουσίας της στο Ινστιτούτο δεν ήταν απλώς μια προσθήκη στο επιστημονικό μας δυναμικό, αλλά μια ευκαιρία για νέες συνέργειες, για διεθνή δικτύωση, για έμπνευση και εξέλιξη.
Πέρα όμως από τίτλους, διακρίσεις και επιτεύγματα, αποχαιρετούμε έναν άνθρωπο που ξεχώριζε για την ευγένεια, την καλοσύνη και τη διακριτική της δύναμη. Η Ιωάννα υπήρξε παράδειγμα αξιοπρέπειας και ουσιαστικής προσφοράς. Εργατική, σεμνή, με καθαρή ματιά και γνήσιο ενδιαφέρον για τους άλλους.
Επιτρέψτε μου και μια προσωπική αναφορά. Για εμένα, η Ιωάννα δεν είναι μόνο μια εξέχουσα επιστήμονας που είχα την τιμή να γνωρίσω και να συνεργαστώ. Είναι και μια γνώριμη μορφή από τα σχολικά μας χρόνια, μια μνήμη φωτεινή και γλυκιά. Τη θυμάμαι ως παιδί χαμογελαστό, ευγενικό, δραστήριο, πάντα με καλή διάθεση και σεβασμό προς όλους. Αυτές οι εικόνες επιστρέφουν τώρα με ιδιαίτερη ένταση και συγκίνηση.
Kαθώς τα χρόνια περνούν, καταλαβαίνουμε ακόμη περισσότερο πόσο σπάνιο είναι να συναντάς ανθρώπους που κρατούν την ίδια καθαρότητα ψυχής από την παιδική ηλικία μέχρι την κορυφή της διαδρομής τους. Η Ιωάννα ήταν ένας τέτοιος άνθρωπος.
Εκφράζουμε τα ειλικρινή μας συλλυπητήρια στην οικογένειά της, στη μαμά της Ναδίνα, στα αδέλφια της Τατιάνα και Χριστόφορο και στον σύντροφο της Γιώργο Παγιάτα. “
-ΙΩΑΝΝΑ ΜΟΥ ΘΑ ΣΕ ΘΥΜΟΜΑΣΤΕ ΠΑΝΤΑ ΜΕ ΑΓΑΠΗ.
kourdistoportocali.com
Επιλεξτε να γινετε οι πρωτοι που θα εχετε προσβαση στην Πληροφορια του Stranger Voice
Greek