Η «ηλιόπετρα» των Βίκινγκς: Μπορούσαν να βρουν τον ήλιο πίσω από τα σύννεφα κοιτώντας το πολωμένο φως;

Οι Βίκινγκς διέσχισαν τον Βόρειο Ατλαντικό χωρίς μαγνητική πυξίδα. Τι γινόταν όμως όταν ο ήλιος κρυβόταν για ώρες πίσω από σύννεφα και ομίχλη;

Μία από τις πιο παράξενες υποθέσεις στην ιστορία της ναυσιπλοΐας λέει ότι ίσως χρησιμοποιούσαν μια «ηλιόπετρα», έναν κρύσταλλο που τους επέτρεπε να διαβάζουν την πόλωση του ουρανού και να εκτιμούν πού βρίσκεται ο ήλιος ακόμη κι όταν δεν φαίνεται.

Η ιδέα της πόλωσης

Όταν το ηλιακό φως διασκορπίζεται στην ατμόσφαιρα, μέρος του γίνεται γραμμικά πολωμένο. Το ανθρώπινο μάτι συνήθως δεν αντιλαμβάνεται εύκολα αυτό το μοτίβο, αλλά ορισμένοι κρύσταλλοι μπορούν να το κάνουν ορατό ως αλλαγή φωτεινότητας ή διπλή εικόνα.

Τι μπορεί να ήταν η «ηλιόπετρα»

Ερευνητές έχουν δοκιμάσει υλικά όπως ασβεστίτης, κορδιερίτης και τουρμαλίνη. Περιστρέφοντας τον κρύσταλλο προς τον ουρανό, μπορεί να ανιχνευθεί η κατεύθυνση της πόλωσης.

Από αρκετές τέτοιες μετρήσεις μπορεί θεωρητικά να υπολογιστεί η θέση του κρυμμένου ήλιου και έπειτα, με ένα ηλιακό όργανο, να εκτιμηθεί ο βορράς.

Είναι ιστορικά αποδεδειγμένο;

Όχι. Η ύπαρξη «sunstone» αναφέρεται σε σκανδιναβικές αφηγήσεις, αλλά δεν υπάρχει οριστική αρχαιολογική απόδειξη ότι οι Βίκινγκς χρησιμοποιούσαν συστηματικά πολωσιμετρική ναυσιπλοΐα.

Η θεωρία παραμένει υπόθεση.

Το ενδιαφέρον είναι ότι η φυσική λειτουργεί

Εργαστηριακά πειράματα έχουν δείξει ότι άνθρωποι μπορούν πράγματι να εκτιμήσουν την κατεύθυνση πόλωσης χρησιμοποιώντας τέτοιους κρυστάλλους.

Ακόμη πιο εντυπωσιακές είναι προσομοιώσεις ταξιδιών Νορβηγίας–Γροιλανδίας. Με συχνές μετρήσεις, το υποθετικό σύστημα μπορούσε να διατηρήσει αρκετά καλή πορεία ακόμη και με μεταβαλλόμενη νέφωση.

Γιατί δεν χρειάζεται να βλέπεις τον ήλιο

Το κλειδί είναι ότι τα φωτόνια που έχουν διασκορπιστεί στον ουρανό εξακολουθούν να κουβαλούν πληροφορία για τη γεωμετρία της αρχικής πηγής φωτός.

Άρα, ακόμη και όταν ο δίσκος του ήλιου είναι κρυμμένος, ολόκληρος ο ουρανός κρατά ένα αχνό οπτικό αποτύπωμα της θέσης του.

Μια γνώση που μοιάζει «μαγική» αλλά είναι φυσική

Σε έναν άνθρωπο χωρίς γνώσεις οπτικής, η ικανότητα να δείχνεις πού βρίσκεται ο ήλιος πίσω από σύννεφα θα έμοιαζε σχεδόν υπερφυσική.

Στην πραγματικότητα βασίζεται σε μια λεπτή φυσική ιδιότητα του φωτός που σήμερα μετριέται με πολωτικά φίλτρα και εργαστηριακά όργανα.

Το αν οι Βίκινγκς το έκαναν πράγματι παραμένει ανοιχτό. Το ότι θα μπορούσε να λειτουργήσει, όμως, έχει πειραματικά υποστηριχθεί.

Πηγές: Royal Society Open Science, PubMed, μελέτες πειραματικής sky-polarimetric navigation.