Project 112 / SHAD: Τα αποχαρακτηρισμένα βιολογικά και χημικά πειράματα του Πενταγώνου πάνω σε πλοία και στρατιωτικούς

Για δεκαετίες, ιστορίες για μυστικά στρατιωτικά πειράματα με χημικούς και βιολογικούς παράγοντες αντιμετωπίζονταν ως υπερβολές ή «θεωρίες συνωμοσίας». Στην περίπτωση όμως του Project 112 και του Project SHAD, το βασικό γεγονός δεν είναι θεωρία: είναι αποχαρακτηρισμένη ιστορία του ίδιου του αμερικανικού Υπουργείου Άμυνας.

Από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 έως τις αρχές της δεκαετίας του 1970, το Deseret Test Center του αμερικανικού Πενταγώνου σχεδίασε και εκτέλεσε δοκιμές χημικού και βιολογικού πολέμου σε ξηρά και θάλασσα. Οι επίσημοι φάκελοι αναφέρουν δεκάδες δοκιμές, με συμμετοχή χιλιάδων Αμερικανών στρατιωτικών, πολλοί από τους οποίους έμαθαν πολύ αργότερα ότι είχαν βρεθεί στο πλαίσιο ενός τέτοιου προγράμματος.

Τι ήταν το Project 112

Το Project 112 δημιουργήθηκε ως πρόγραμμα αξιολόγησης της ευπάθειας αμερικανικών δυνάμεων απέναντι σε χημικό και βιολογικό πόλεμο. Το «112» ήταν ο αριθμός του προγράμματος στον σχεδιασμό του Πενταγώνου. Οι δοκιμές περιλάμβαναν χερσαία σενάρια, εναέρια διασπορά και πειράματα σε θαλάσσιες μονάδες.

Το ναυτικό σκέλος ονομάστηκε SHAD – Shipboard Hazard and Defense. Ο στόχος του ήταν να διαπιστωθεί πόσο εύκολα ένα πολεμικό πλοίο μπορούσε να «μολυνθεί» από χημικό ή βιολογικό παράγοντα, πώς θα διασπειρόταν ο παράγοντας πάνω στο πλοίο και πόσο αποτελεσματικά θα λειτουργούσαν τα μέτρα προστασίας και απολύμανσης.

Πόσες δοκιμές έγιναν

Σύμφωνα με το ίδιο το αμερικανικό Υπουργείο Άμυνας, το Deseret Test Center σχεδίασε συνολικά 134 δοκιμές. Από αυτές, 84 δεν εκτελέστηκαν και 50 έχουν επιβεβαιωθεί ότι πραγματοποιήθηκαν. Η πληροφορία αυτή δεν προέρχεται από διαρροή ή ερευνητή δημοσιογράφο, αλλά από επίσημο FAQ του Defense Health Agency.

Οι δοκιμές πραγματοποιήθηκαν σε διαφορετικά περιβάλλοντα: στον Ειρηνικό, στη Χαβάη, στην Αλάσκα, σε στρατιωτικές βάσεις και σε άλλες τοποθεσίες που επιλέγονταν λόγω κλίματος, γεωγραφίας ή επιχειρησιακής χρησιμότητας.

Οι παράγοντες που χρησιμοποιήθηκαν

Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο εντυπωσιακό σημείο. Οι επίσημες σελίδες της Veterans Affairs καταγράφουν ότι στο πλαίσιο Project 112/SHAD χρησιμοποιήθηκαν τόσο «simulants» όσο και πραγματικοί χημικοί/βιολογικοί πολεμικοί παράγοντες. Στους αποχαρακτηρισμένους καταλόγους εμφανίζονται μεταξύ άλλων:

• Coxiella burnetii, το βακτήριο που προκαλεί Q fever.
• Francisella tularensis, που προκαλεί τουλαραιμία.
• Staphylococcal Enterotoxin B.
• Sarin (GB).
• VX.
• Tabun.
• Soman.

Σε πολλές άλλες δοκιμές χρησιμοποιήθηκαν μικροοργανισμοί που τότε θεωρούνταν χαμηλού κινδύνου και λειτουργούσαν ως υποκατάστατα για να μετρηθεί η διασπορά.

Οι στρατιωτικοί που συμμετείχαν

Η Veterans Affairs αναφέρει ότι περίπου 6.000 Αμερικανοί στρατιωτικοί συμμετείχαν στις δοκιμές Project 112/SHAD. Οι περισσότεροι προέρχονταν από το Ναυτικό και τον Στρατό, ενώ υπήρξαν συμμετέχοντες και από Πεζοναύτες και Αεροπορία.

Για δεκαετίες, μεγάλο μέρος των πληροφοριών παρέμενε διαβαθμισμένο. Η ίδια η VA αναφέρει ότι το 2000 ζήτησε από το Υπουργείο Άμυνας να αρχίσει να αποχαρακτηρίζει στοιχεία για πιθανές εκθέσεις στρατιωτικών. Η διαδικασία ήταν δύσκολη επειδή τα αρχεία ήταν διάσπαρτα, το Deseret Test Center είχε κλείσει από το 1973 και σημαντικό μέρος του υλικού παρέμενε ταξινομημένο.

Το πιο παράξενο στοιχείο: ρινικά δείγματα και γαργάρες

Σε επίσημο FAQ του Defense Health Agency αναφέρεται ότι σε ορισμένες δοκιμές λαμβάνονταν ρινικά επιχρίσματα και δείγματα από γαργάρες μελών πληρωμάτων. Σύμφωνα με την επίσημη εξήγηση, αυτά χρησιμοποιούνταν ως συμπληρωματικός τρόπος για να ελεγχθεί πόσο καλά οι μηχανικοί δειγματολήπτες κατέγραφαν την είσοδο και διασπορά μικροοργανισμών.

Σε τουλάχιστον μία δοκιμή, την Autumn Gold, τα δείγματα χρησιμοποιήθηκαν για να αξιολογηθεί η αποτελεσματικότητα προστατευτικών μασκών.

Τι γνώριζαν οι συμμετέχοντες;

Αυτό είναι το σημείο όπου τα επίσημα έγγραφα αφήνουν μεγάλα ερωτήματα. Δεν υπάρχει μία ενιαία απάντηση για όλους τους συμμετέχοντες και όλες τις δοκιμές. Σε αρκετές περιπτώσεις οι στρατιωτικοί γνώριζαν ότι συμμετείχαν σε άσκηση προστασίας, αλλά όχι απαραίτητα όλες τις λεπτομέρειες για τον παράγοντα, τη διασπορά ή την πραγματική φύση της δοκιμής.

Το γεγονός ότι η κυβέρνηση άρχισε δεκαετίες αργότερα να αναζητά συμμετέχοντες μέσω καταλόγων πληρωμάτων και μονάδων δείχνει πόσο δύσκολο ήταν να αποκατασταθεί εκ των υστέρων η πλήρης εικόνα.

Υπήρξαν θάνατοι ή μακροχρόνιες βλάβες;

Εδώ χρειάζεται ακρίβεια. Το αμερικανικό Υπουργείο Άμυνας δηλώνει ότι δεν βρήκε αποδεικτικά στοιχεία στα αρχεία του ότι κάποιος πέθανε ως άμεσο αποτέλεσμα έκθεσης κατά τις δοκιμές. Η Veterans Affairs επίσης αναφέρει ότι μέχρι σήμερα δεν υπάρχει σαφής επιστημονική απόδειξη για συγκεκριμένο, ενιαίο μοτίβο μακροχρόνιων παθήσεων που να συνδέεται με τη συμμετοχή στο SHAD.

Οι μελέτες της National Academies το 2007 και το 2016 δεν βρήκαν σαφή συνολική διαφορά στην υγεία των SHAD veterans σε σχέση με συγκρίσιμες ομάδες.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι «δεν συνέβη τίποτα». Η ίδια η VA έχει ειδικό καθεστώς περίθαλψης και επιτρέπει αιτήσεις αποζημίωσης για παθήσεις που ενδέχεται να σχετίζονται με τη συμμετοχή στα προγράμματα, εξετάζοντας τις υποθέσεις κατά περίπτωση.

Γιατί η υπόθεση είναι τόσο σημαντική

Το Project 112/SHAD έχει ιδιαίτερη αξία όχι επειδή αποδεικνύει κάθε ιστορία περί «κρυφών πειραμάτων», αλλά επειδή δείχνει κάτι πολύ πιο συγκεκριμένο: προγράμματα που κάποτε θα ακούγονταν απίστευτα μπορούν πράγματι να υπάρχουν, να παραμένουν διαβαθμισμένα επί δεκαετίες και να αποκαλύπτονται μόνο όταν αλλάζει το καθεστώς απορρήτου.

Το μάθημα δεν είναι «όλα είναι αλήθεια». Το μάθημα είναι ότι σε ζητήματα κρατικού απορρήτου πρέπει να ξεχωρίζουμε τρία επίπεδα: τι έχει αποδειχθεί, τι έχει τεκμηριωθεί μερικώς και τι παραμένει υπόθεση.

Τι είναι αποδεδειγμένο και τι όχι

Αποδεδειγμένο: Project 112 και SHAD υπήρξαν, δεκάδες δοκιμές πραγματοποιήθηκαν, χιλιάδες στρατιωτικοί συμμετείχαν, χρησιμοποιήθηκαν πραγματικοί χημικοί και βιολογικοί παράγοντες και μεγάλο μέρος των πληροφοριών παρέμενε απόρρητο για δεκαετίες.

Δεν έχει αποδειχθεί: ότι υπήρξε ενιαίο σχέδιο σκόπιμης πρόκλησης βλάβης στους συμμετέχοντες ή ότι συγκεκριμένη χρόνια ασθένεια στους βετεράνους μπορεί συνολικά να αποδοθεί στο πρόγραμμα.

Η πραγματική ιστορία, χωρίς καμία υπερβολή, είναι ήδη αρκετά ισχυρή.

Πηγές έρευνας: U.S. Department of Veterans Affairs, Defense Health Agency / Health.mil, αποχαρακτηρισμένα Project 112/SHAD Fact Sheets, National Academies studies.