Είναι ο πλούτος κάποιων χτισμένος πάνω στην φτώχεια των άλλων;

Η φράση του Μπρεχτ «Αν δεν ήμουνα φτωχός, συ δεν θα ’σουν πλούσιος» εκφράζει ένα πολύ βαθύ, σχεδόν ενστικτώδες αίσθημα αδικίας. Πολλοί άνθρωποι νιώθουν ότι ο κόσμος είναι μια κλειστή πίτα∙ ό,τι τρώει ο ένας, το στερεί από τον άλλον. Αν κάποιος έχει πολλά, «κάπου» θα τα έχει πάρει από κάποιους άλλους. Αυτή είναι η νοοτροπία του «παιχνιδιού μηδενικού αθροίσματος». Για να κερδίσει ο Α, πρέπει να χάσει ο Β.

Αυτή η εικόνα φαίνεται ηθικά ελκυστική, γιατί απλοποιεί το σύμπαν. Υπάρχει ο «εκμεταλλευτής» και ο «εκμεταλλευόμενος». Το πρόβλημα είναι ότι, όταν κοιτάξουμε τις τελευταίες δεκαετίες σε παγκόσμια κλίμακα, τα δεδομένα δεν ταιριάζουν με αυτήν την αφήγηση. Σε πολλές χώρες, φτωχοί άνθρωποι έγιναν λιγότερο φτωχοί, ενώ ταυτόχρονα εμφανίστηκαν πάρα πολλοί πλούσιοι. Αν ο πλούτος των δεύτερων ήταν απλώς κλοπή από τους πρώτους, τότε θα περιμέναμε η άνοδος των δισεκατομμυριούχων να συνοδεύεται από περισσότερη εξαθλίωση, όχι από μείωση της ακραίας φτώχειας.

Η Περίπτωση της Κίνας.

Η Κίνα είναι ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα, όχι επειδή είναι η «ιδανική χώρα», αλλά επειδή σε σχετικά μικρό διάστημα έκανε τεράστια στροφή στο οικονομικό της μοντέλο. Μιλάμε για μια κοινωνία όπου για δεκαετίες κυριαρχούσε ο κρατικός έλεγχος σχεδόν σε όλα, η ιδιωτική πρωτοβουλία ήταν δαιμονοποιημένη και η φτώχεια ήταν μαζική και μόνιμη.

Όταν ξεκίνησαν οι μεταρρυθμίσεις του Ντενγκ Σιαοπίνγκ με το περίφημο «ας πλουτίσουν πρώτα κάποιοι», δεν ήταν μόνο ένα πολιτικό σλόγκαν. Ήταν μια θεμελιώδης αναγνώριση ότι, αν δεν επιτραπεί σε κάποιους να δοκιμάσουν, να ρισκάρουν, να καινοτομήσουν και -ναι- να πλουτίσουν, η συνολική πίτα δεν πρόκειται να μεγαλώσει.

Στις δεκαετίες που ακολούθησαν, η Κίνα άνοιξε χώρο σε ιδιωτικές επιχειρήσεις, επέτρεψε την ιδιωτική ιδιοκτησία μέσων παραγωγής, δημιούργησε «ειδικές οικονομικές ζώνες» και άρχισε να ενσωματώνεται στο παγκόσμιο εμπόριο. Το αποτέλεσμα ήταν μια γιγαντιαία έκρηξη παραγωγής, επενδύσεων, υποδομών και θέσεων εργασίας.

Μέσα από αυτήν την διαδικασία:

Εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι βγήκαν από την ακραία φτώχεια.
Τα εισοδήματα μεγάλου μέρους του πληθυσμού αυξήθηκαν σε επίπεδο που παλιότερα θα φάνταζε αδιανόητο.
Την ίδια στιγμή, εμφανίστηκαν δεκάδες και μετά εκατοντάδες δισεκατομμυριούχοι.
Αν δούμε αυτά τα δύο φαινόμενα μαζί -λιγότεροι φτωχοί, πολύ περισσότεροι πλούσιοι- δύσκολα μπορούμε να πούμε ότι οι δεύτεροι έγιναν πλούσιοι «παίρνοντας» από τους πρώτους. Αντίθετα, και οι δύο ομάδες ωφελήθηκαν από την δημιουργία νέου πλούτου. Οι μεν επιχειρηματίες κέρδισαν, οι δε εργαζόμενοι, αγρότες και νέες μεσαίες τάξεις κέρδισαν λιγότερο, αλλά πολύ περισσότερο από το μηδέν που είχαν πριν.

Πώς Δημιουργείται στην Πράξη ο Πλούτος των Πλουσίων

Στον σημερινό κόσμο, οι μεγαλύτερες περιουσίες δεν προέρχονται από φεουδαρχικές γαίες, ούτε από αποικιοκρατικές λεηλασίες. Προέρχονται, στις περισσότερες περιπτώσεις, από επιχειρήσεις που εξυπηρετούν εκατομμύρια ή δισεκατομμύρια ανθρώπους.

Ο ιδρυτής μιας πλατφόρμας ηλεκτρονικού εμπορίου δεν γίνεται πλούσιος επειδή άδειασε τις τσέπες κάποιων φτωχών, αλλά επειδή δημιούργησε ένα σύστημα όπου εκατομμύρια άνθρωποι μπορούν να αγοράζουν φθηνότερα, γρηγορότερα ή πιο αποτελεσματικά. Ο δημιουργός ενός λογισμικού βάσης δεδομένων γίνεται πλούσιος επειδή χιλιάδες επιχειρήσεις βασίζουν την καθημερινή λειτουργία τους σε αυτό το εργαλείο. Ένας άνθρωπος που φτιάχνει ένα κοινωνικό δίκτυο δεν «κλέβει» περιουσία, αλλά δημιουργεί μια νέα μορφή επικοινωνίας η οποία, με όλα της τα προβλήματα, χρησιμοποιείται από δισεκατομμύρια ανθρώπους.

Φυσικά, αυτό δεν σημαίνει ότι ο πλούτος κατανέμεται «δίκαια» ή ότι δεν υπάρχει εκμετάλλευση, ανισότητες ή κατάχρηση ισχύος. Σημαίνει όμως ότι η βασική πηγή του πλούτου σε μια σύγχρονη οικονομία αγοράς δεν είναι η αφαίρεση από τους φτωχούς, αλλά η ικανότητα να δημιουργήσεις κάτι που πάρα πολλοί άνθρωποι θέλουν και είναι πρόθυμοι να πληρώσουν γι’ αυτό.

Με άλλα λόγια, δεν μετακινούμε απλώς κομμάτια από μια πίτα δεδομένου μεγέθους∙ φτιάχνουμε μια μεγαλύτερη πίτα. Κάποιοι παίρνουν πολύ μεγαλύτερο κομμάτι, αλλά ταυτόχρονα και τα μικρότερα κομμάτια, σε απόλυτους αριθμούς, είναι μεγαλύτερα από πριν.

Όμως δεν είναι όλα ρόδινα.

Πότε ο Πλούτος Είναι Όντως «Αρπαγή»;

Αν πούμε ότι ο πλούτος δεν είναι ποτέ σε βάρος των φτωχών, θα λέγαμε ψέματα. Υπάρχουν τουλάχιστον τρεις περιπτώσεις όπου ο πλούτος είναι ξεκάθαρα παρασιτικός.

Πρώτον, όταν μιλάμε για προνομιούχο πρόσβαση στην εξουσία και το κράτος. Ολιγάρχες που κερδίζουν συμβόλαια όχι επειδή είναι καλύτεροι, αλλά επειδή ελέγχουν πολιτικούς, τράπεζες, ΜΜΕ. Εδώ δεν έχουμε υγιή δημιουργία αξίας, αλλά χρήση του κράτους ως μηχανή αναδιανομής προς τα πάνω.

Δεύτερον, όταν η περιουσία στηρίζεται σε μονοπώλια και κλειστές αγορές και όχι σε ανταγωνισμό. Όσο λιγότερες επιλογές έχει ο καταναλωτής ή ο εργαζόμενος, τόσο πιο εύκολα μπορεί ο ισχυρός να «ρουφήξει» υπερβολικά μεγάλο μερίδιο της παραγόμενης αξίας.

Τρίτον, όταν οι θεσμοί είναι τόσο αδύναμοι ώστε η διαφθορά είναι ο βασικός μηχανισμός «επιτυχίας». Τότε ο πλούτος δεν είναι δώρο της καινοτομίας, αλλά αποτέλεσμα κλοπής, πελατειακών σχέσεων και ξεδιάντροπης εκμετάλλευσης.

Αυτές οι περιπτώσεις όμως δεν αποδεικνύουν ότι γενικά ο πλούτος είναι αρπαγή. Δείχνουν ότι, εκεί όπου λείπουν οι ισχυροί θεσμοί, το κράτος δικαίου, η διαφάνεια και ο ανταγωνισμός, ο πλούτος εκφυλίζεται και γίνεται όντως σε βάρος των πολλών. Δεν είναι «νόμος της οικονομίας»∙ είναι νόσος της πολιτικής και των θεσμών.

Η Ασία, η Αφρική και το τι Πραγματικά Βοηθά τους Φτωχούς

Συχνά ακούμε ότι οι φτωχές χώρες είναι φτωχές επειδή «τις εκμεταλλεύονται οι πλούσιες». Υπάρχει ο ιστορικός πυρήνας αλήθειας, αποικιοκρατία, ληστρική εκμετάλλευση πόρων, πολιτικές παρεμβάσεις. Το πρόβλημα είναι όταν αυτή η εξήγηση γίνεται το μόνο αφήγημα, και αγνοεί τι συμβαίνει στο εσωτερικό των ίδιων των χωρών.

Αν συγκρίνουμε πολλές ασιατικές χώρες με αρκετές αφρικανικές, βλέπουμε κάτι ενδιαφέρον. Στην Ασία, όπου σταδιακά περιορίστηκε η παντοδυναμία του κράτους, προστατεύτηκε καλύτερα η ιδιοκτησία, άνοιξαν οι αγορές, ενισχύθηκαν, έστω και με ατέλειες, οι θεσμοί δικαίου, η φτώχεια μειώθηκε δραματικά.

Στην Αφρική, όπου σε πολλές περιπτώσεις υπήρχαν ισχυρά αυταρχικά καθεστώτα, εκτεταμένη διαφθορά και εξάρτηση από αναπτυξιακή βοήθεια ως «μιζέρο μοντέλο επιβίωσης», η φτώχεια παρέμεινε πεισματικά. Δεν έφταιγε μόνο ότι «οι άλλοι είναι πλούσιοι», αλλά ότι δεν υπήρξαν οι εσωτερικές προϋποθέσεις δημιουργίας πλούτου.

Εδώ η νοοτροπία του μηδενικού αθροίσματος οδηγεί συχνά σε λάθος συνταγές. Αντί να εστιάσουμε σε μεταρρυθμίσεις, θεσμούς, ασφάλεια δικαίου και κίνητρα για παραγωγή, φανταζόμαστε ότι η λύση είναι απλώς να πάρουμε από κάπου αλλού και να μοιράσουμε. Η ιστορία δείχνει ότι αυτό σπάνια λύνει πραγματικά το πρόβλημα της φτώχειας.

Ζήλια, Αίσθηση Αδικίας και Πολιτικές Συνέπειες

Η ιδέα «είσαι πλούσιος επειδή εγώ είμαι φτωχός» δεν είναι μόνο οικονομικό λάθος, είναι και ψυχολογική παγίδα. Δημιουργεί ένα σταθερό υπόβαθρο φθόνου. Ο άλλος δεν είναι απλώς πιο τυχερός ή πιο ικανός, είναι «ο κλέφτης της ευημερίας μου».

Αυτή η οπτική γεννά πολιτικές που εστιάζουν σχεδόν αποκλειστικά στην τιμωρία της επιτυχίας, με την υπερβολική δαιμονοποίηση της επιχειρηματικότητας, τις επιθέσεις σε όποιον ξεχωρίζει και την άρνηση αναγνώρισης ότι μπορεί κάποιος να πλούτισε δημιουργώντας και για τους άλλους κάτι καλό.

Από εκεί μέχρι την ρητορική «να τα πάρουμε από τους πλούσιους και να τα μοιράσουμε» η απόσταση είναι μικρή. Το πρόβλημα είναι πως, αν δεν δημιουργείται νέος πλούτος, η αναδιανομή μετατρέπεται σε ανακύκλωση της μιζέριας. Μοιράζουμε ξανά και ξανά την ίδια μικρή πίτα, μέχρι που αυτή να μικρύνει κι άλλο λόγω έλλειψης κινήτρων για δουλειά, επένδυση, ρίσκο και δημιουργία.

Ανισότητα, Φτώχεια και τι Πραγματικά μας Πειράζει

Εδώ χρειάζεται να κάνουμε μια σημαντική διάκριση. Άλλο η φτώχεια, άλλο η ανισότητα.

Κάποιος μπορεί να μην έχει πρόβλημα με το ότι υπάρχουν πολύ πλούσιοι, αρκεί οι φτωχοί να μην ζουν σε εξαθλίωση, να έχουν πρόσβαση σε παιδεία, υγεία και βασικές ευκαιρίες. Άλλος μπορεί να πονάει κυρίως με το «πόσο μεγαλύτερα» είναι τα εισοδήματα των λίγων σε σχέση με των πολλών, ακόμη κι αν όλοι είναι καλύτερα από πριν σε απόλυτους όρους.

Η νοοτροπία του μηδενικού αθροίσματος τείνει να σβήνει αυτή την λεπτή, αλλά κρίσιμη διάκριση. Δεν ρωτά: «Ζουν οι φτωχοί καλύτερα από πριν; Έχουν περισσότερες ευκαιρίες;» Ρωτά μόνο: «Πόσο έχουν οι άλλοι και πόσο έχω εγώ;»

Αν το μόνο ζητούμενο είναι να γίνει η «ισότητα» ως εξίσωση προς τα κάτω, τότε η λύση φαίνεται να είναι η συρρίκνωση των μεγάλων περιουσιών, όχι η άνοδος των μικρών. Αν όμως στόχος μας είναι πραγματικά να μειώσουμε την φτώχεια, τότε πρέπει να μας νοιάζει κυρίως αν η συνολική πίτα μεγαλώνει και αν το σύστημα επιτρέπει στους πολλούς να βελτιώνουν σε βάθος χρόνου την ζωή τους.

Άρα, ποια είναι η ουσία;

Όχι, οι πλούσιοι δεν είναι κατ’ ανάγκην πλούσιοι επειδή οι φτωχοί είναι φτωχοί. Σε μια ζωντανή οικονομία, με στοιχειωδώς υγιείς θεσμούς, ο πλούτος των πολλών πλουσίων βασίζεται στην παραγωγή νέας αξίας, όχι στην αφαίρεσή της από τους πλέον αδύναμους. Οι περιουσίες τους μπορεί να είναι δυσάρεστα μεγάλες, μπορεί να μας ενοχλεί αισθητικά η έκταση της ανισότητας, αλλά δεν χτίζονται υποχρεωτικά πάνω στην εξαθλίωση.

Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις όπου ο πλούτος είναι όντως αποτέλεσμα αρπαγής, διαπλοκής, κρατικού προνομίου και διαφθοράς. Εκεί, το πρόβλημα δεν είναι «η ύπαρξη πλούσιων» γενικά, αλλά η απουσία κανόνων που να προστατεύουν τον ανταγωνισμό, την διαφάνεια και τα δικαιώματα των πολλών.

Αν θέλουμε να αντιμετωπίσουμε πραγματικά την φτώχεια, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι «πώς θα χτυπήσουμε τους πλούσιους», αλλά «πώς θα χτίσουμε θεσμούς και συνθήκες που επιτρέπουν σε ολοένα και περισσότερους ανθρώπους να συμμετέχουν στην δημιουργία πλούτου». Όσο μένουμε εγκλωβισμένοι στην φράση του Μπρεχτ, βλέπουμε έναν στατικό, κλειστό κόσμο, όπου το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να αλλάξουμε θέση ανάμεσα στον «πλούσιο» και τον «φτωχό».

Η πραγματική πρόκληση είναι να δούμε τον κόσμο ως κάτι δυναμικό. Ως ένα πεδίο όπου ο στόχος δεν είναι απλώς να μοιραστεί διαφορετικά η παλιά πίτα, αλλά να φτιαχτεί μια καινούρια, μεγαλύτερη, με περισσότερους ανθρώπους στο τραπέζι.

@OWL / 2026

terrapapers.com