Η Τουρκία ανοίγει νέο παράθυρο για συμφωνία σιτηρών στη Μαύρη Θάλασσα

Η Τουρκία επιχειρεί να επαναφέρει στο τραπέζι μια νέα συμφωνία για την ασφαλή μεταφορά σιτηρών μέσω της Μαύρης Θάλασσας, σε μια περίοδο κατά την οποία οι επιθέσεις σε λιμάνια, πλοία και υποδομές αυξάνουν την αβεβαιότητα για τις εξαγωγές από την Ουκρανία και τη Ρωσία.

Ο υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας, Χακάν Φιντάν, δήλωσε τη Δευτέρα 31 Αυγούστου 2026, σε συνέντευξη Τύπου στην Κωνσταντινούπολη, ότι η Άγκυρα έχει προετοιμάσει σχέδιο για την ασφαλή διέλευση των σιτηρών και βρίσκεται σε επαφή με τις δύο εμπλεκόμενες πλευρές. Όπως ανέφερε, εφόσον δημιουργηθούν οι απαραίτητες προϋποθέσεις, η Τουρκία εργάζεται για μια νέα συμφωνία παρόμοια με την προηγούμενη Πρωτοβουλία για τα Σιτηρά της Μαύρης Θάλασσας.

Τι ανακοίνωσε η Άγκυρα

Η δήλωση του Φιντάν δεν περιγράφει ένα πλήρες, υπογεγραμμένο σχέδιο, ούτε ανακοινώνει συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα για την έναρξη των μεταφορών. Επιβεβαιώνει όμως ότι η Τουρκία έχει αναλάβει ενεργό διαμεσολαβητικό ρόλο και ότι οι επαφές με τη Μόσχα και το Κίεβο συνεχίζονται.

Σύμφωνα με τον Τούρκο υπουργό, αρκετές χώρες έχουν ζητήσει από την Άγκυρα να προσπαθήσει να επηρεάσει την κατάσταση, καθώς οι εξελίξεις στη Μαύρη Θάλασσα δεν αφορούν μόνο την περιφερειακή ασφάλεια. Αφορούν επίσης την πρόσβαση των διεθνών αγορών σε σιτηρά, φυτικά έλαια και άλλα αγροτικά προϊόντα.

Η τουρκική πρωτοβουλία έρχεται σε ένα περιβάλλον όπου το υφιστάμενο θαλάσσιο εμπόριο συνεχίζεται με διαφορετικούς και πιο επισφαλείς μηχανισμούς, χωρίς την πολιτική και στρατιωτική εγγύηση μιας κοινής συμφωνίας Ρωσίας–Ουκρανίας–Τουρκίας–ΟΗΕ.

Η προηγούμενη συμφωνία και γιατί κατέρρευσε

Η Πρωτοβουλία για τα Σιτηρά της Μαύρης Θάλασσας συμφωνήθηκε τον Ιούλιο του 2022 με τη διαμεσολάβηση της Τουρκίας και των Ηνωμένων Εθνών. Στόχος ήταν να επιτραπεί η ασφαλής εξαγωγή αγροτικών προϊόντων από ουκρανικά λιμάνια, παρά τον πόλεμο.

Η συμφωνία επέτρεψε τη μεταφορά σχεδόν 33 εκατομμυρίων μετρικών τόνων ουκρανικών σιτηρών και τροφίμων στις διεθνείς αγορές, σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται το Reuters. Παράλληλα, δημιουργήθηκε μηχανισμός επιθεώρησης πλοίων και συντονισμού των διελεύσεων στην Κωνσταντινούπολη.

Η Ρωσία αποχώρησε από τη συμφωνία τον Ιούλιο του 2023, υποστηρίζοντας ότι τα δικά της αγροτικά προϊόντα και λιπάσματα εξακολουθούσαν να αντιμετωπίζουν σοβαρά εμπόδια στις διεθνείς αγορές. Μετά την κατάρρευση της πρωτοβουλίας, η Ουκρανία συνέχισε να εξάγει προϊόντα μέσω εναλλακτικού θαλάσσιου διαδρόμου κοντά στις ακτές της, όμως η ασφάλεια των εμπορικών πλοίων παραμένει αβέβαιη.

Η ρωσική θέση παραμένει κρίσιμη

Την ίδια ημέρα, ο Ρώσος υπουργός Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ δήλωσε ότι η Μόσχα συζήτησε με την τουρκική πλευρά τους όρους που θεωρεί απαραίτητους για την επαναφορά μιας συμφωνίας. Η ρωσική πλευρά επιμένει ότι οποιοσδήποτε νέος μηχανισμός θα πρέπει να αντιμετωπίζει τις δυσκολίες που, κατά την άποψή της, περιόρισαν τις εξαγωγές ρωσικών σιτηρών και λιπασμάτων.

Αυτό σημαίνει ότι το ζήτημα δεν είναι μόνο η προστασία των πλοίων από επιθέσεις. Συνδέεται και με το ευρύτερο καθεστώς κυρώσεων, τις τραπεζικές συναλλαγές, την ασφάλιση φορτίων και την πρόσβαση ρωσικών προϊόντων στα λιμάνια και στα συστήματα πληρωμών. Η Μόσχα έχει επανειλημμένα καταστήσει σαφές ότι δεν επιθυμεί μια συμφωνία που θα αφορά αποκλειστικά τις ουκρανικές εξαγωγές.

Γιατί ενδιαφέρει την Ελλάδα

Η εξέλιξη έχει άμεσο ενδιαφέρον για την Ελλάδα λόγω της γεωγραφικής θέσης της χώρας, της συμμετοχής ελληνικών ναυτιλιακών εταιρειών στη μεταφορά αγροτικών προϊόντων και της σύνδεσης της Μαύρης Θάλασσας με τα Στενά του Βοσπόρου και των Δαρδανελλίων.

Μια νέα συμφωνία θα μπορούσε να μειώσει το ασφάλιστρο κινδύνου για τα εμπορικά πλοία, να περιορίσει τις καθυστερήσεις και να βελτιώσει την προβλεψιμότητα των μεταφορών. Για την ελληνική ναυτιλία, η ύπαρξη σαφών κανόνων διέλευσης και μηχανισμού επιτήρησης θα είχε πρακτική σημασία, ιδίως εάν αυξηθεί η συμμετοχή πλοίων ελληνικών συμφερόντων στις εξαγωγές της περιοχής.

Η εξέλιξη μπορεί επίσης να επηρεάσει τις τιμές βασικών αγροτικών προϊόντων στην Ευρώπη. Ωστόσο, δεν υπάρχει ακόμη επιβεβαιωμένη ένδειξη ότι η ανακοίνωση της Τουρκίας έχει ήδη προκαλέσει αλλαγή στις διεθνείς τιμές ή ότι επίκειται άμεση επανέναρξη των εξαγωγών με νέο καθεστώς.

Τι έχει επιβεβαιωθεί και τι όχι

Έχει επιβεβαιωθεί ότι η Τουρκία έχει καταρτίσει σχέδιο και πραγματοποιεί επαφές με τη Ρωσία και την Ουκρανία. Έχει επίσης επιβεβαιωθεί ότι η Μόσχα εξακολουθεί να συνδέει την επαναφορά οποιουδήποτε μηχανισμού με τις δικές της απαιτήσεις για τις εξαγωγές τροφίμων και λιπασμάτων.

Δεν έχει επιβεβαιωθεί ότι η Ρωσία και η Ουκρανία συμφώνησαν στους όρους του σχεδίου, ότι ο ΟΗΕ συμμετέχει ήδη σε νέο επίσημο μηχανισμό ή ότι έχει καθοριστεί συγκεκριμένος διάδρομος, ημερομηνία έναρξης και σύστημα επιθεώρησης. Δεν έχει επίσης ανακοινωθεί εάν η προτεινόμενη συμφωνία θα είναι τριμερής, θα περιλαμβάνει τον ΟΗΕ ή θα βασιστεί σε διαφορετικό μοντέλο από εκείνο του 2022.

Η τουρκική ανακοίνωση αποτελεί συνεπώς διπλωματική πρωτοβουλία και όχι τελεσίδικη συμφωνία. Η επιτυχία της θα εξαρτηθεί από το εάν η Άγκυρα μπορέσει να γεφυρώσει τις απαιτήσεις της Μόσχας με τις ανάγκες του Κιέβου και να δημιουργήσει αξιόπιστες εγγυήσεις για τα εμπορικά πλοία.

Πηγές

Reuters μέσω KELO-AM: Turkey says it has Black Sea grain plan and is in contact with Russia, Ukraine

Interfax-Ukraine: Ankara maintains contact with Russia and Ukraine regarding situation in Black Sea

TASS: Russia, Turkey discuss West’s obligations for restoration of grain deal