MEDIA WATCH – COVID FILES. Αυτή τη φορά δεν κοιτάμε μόνο τι γράφεται σήμερα. Γυρίζουμε στο 2021, ανοίγουμε ξανά τα fact-checks της εποχής και τα βάζουμε δίπλα σε όσα έγιναν γνωστά τα επόμενα χρόνια.
Το ερώτημα είναι συγκεκριμένο: πώς αντιμετωπίστηκε τότε η υπόθεση εργαστηριακού συμβάντος στη Wuhan και πόσο καλά γέρασε εκείνο το framing;
2021: Fauci, Wuhan και η λέξη «παραπληροφόρηση»
Στις 7 Ιουλίου 2021 τα Ελληνικά Hoaxes δημοσίευσαν άρθρο με τίτλο «Παραπληροφόρηση για “ανάκριση” κατά του Δρ. Φάουτσι αναφορικά με την προέλευση του κορωνοϊού». Ο άμεσος ισχυρισμός που έλεγχαν αφορούσε το αν ο Fauci είχε κληθεί σε ανάκριση και άρα ο τίτλος δεν αποδεικνύει ότι χαρακτήριζαν από μόνο του το lab leak ψευδές.
Αυτό είναι σημαντικό. Δεν θα αλλάξουμε εμείς το αντικείμενο του fact-check για να βγει ωραίος τίτλος.
Όμως το ευρύτερο κλίμα της εποχής είχε σημασία: η εργαστηριακή προέλευση παρουσιαζόταν συχνά δίπλα σε ισχυρισμούς παραπληροφόρησης, ενώ το ερώτημα της Wuhan είχε ήδη γίνει πολιτικά τοξικό. Και εδώ αρχίζει το ενδιαφέρον της αναδρομής.
Το 2023 η αμερικανική κοινότητα πληροφοριών έλεγε: δύο υποθέσεις είναι εύλογες
Σε αποχαρακτηρισμένη αξιολόγηση των αμερικανικών υπηρεσιών πληροφοριών αναφέρεται ρητά ότι τόσο η φυσική προέλευση όσο και ένα εργαστηριακό συμβάν αποτελούν εύλογες υποθέσεις. Οι υπηρεσίες διαφωνούσαν για το ποια ήταν πιθανότερη και τα επίπεδα βεβαιότητας παρέμεναν χαμηλά ή μέτρια.
Με άλλα λόγια, το lab leak δεν ήταν επιστημονικά αποδεδειγμένο. Αλλά ούτε ήταν μια υπόθεση που μπορούσε απλώς να πεταχτεί στον κάδο επειδή κυκλοφορούσαν γύρω της υπερβολές και πολιτικές θεωρίες.
2025: ο ΠΟΥ κρατά και τις δύο πόρτες ανοιχτές
Η ανεξάρτητη ομάδα SAGO του ΠΟΥ κατέληξε το 2025 ότι το βάρος των διαθέσιμων επιστημονικών στοιχείων υποστηρίζει περισσότερο τη ζωονόσο. Ταυτόχρονα όμως ο ίδιος ο ΠΟΥ δήλωσε ότι όλες οι υποθέσεις πρέπει να παραμείνουν στο τραπέζι, συμπεριλαμβανομένου του lab leak, επειδή κρίσιμα δεδομένα δεν είχαν παραδοθεί.
Και εδώ βρίσκεται ένας ελέφαντας που δεν χωρά εύκολα σε tweet: μπορεί η καλύτερη διαθέσιμη επιστημονική εκτίμηση να γέρνει προς μία εξήγηση και ταυτόχρονα μια δεύτερη εξήγηση να παραμένει ανοιχτή. Η επιστημονική αβεβαιότητα δεν είναι bug. Είναι πληροφορία.
2026: νέα αποχαρακτηρισμένα έγγραφα και πολύ βαριές κυβερνητικές καταγγελίες
Τον Ιούνιο του 2026 το γραφείο της Διευθύντριας Εθνικών Πληροφοριών των ΗΠΑ δημοσίευσε νέα έγγραφα και διατύπωσε εξαιρετικά βαριές κατηγορίες σχετικά με Fauci, αμερικανική χρηματοδότηση έρευνας κορωνοϊών και χειρισμούς γύρω από τις αξιολογήσεις προέλευσης.
Προσοχή εδώ: το ότι οι κατηγορίες δημοσιεύονται από επίσημο κυβερνητικό γραφείο δεν τις μετατρέπει αυτομάτως σε τελεσίδικη επιστημονική απόδειξη. Είναι νέες επίσημες καταγγελίες και αποχαρακτηρισμένο υλικό που πρέπει να αξιολογηθούν μαζί με τα υπόλοιπα στοιχεία. Ο ΠΟΥ, στην τελευταία πλήρη επιστημονική του αξιολόγηση, εξακολουθεί να λέει ότι το βάρος των διαθέσιμων στοιχείων δείχνει ζωονόσο.
Άρα τι ακριβώς γέρασε άσχημα;
Όχι η φράση «το lab leak δεν έχει αποδειχθεί». Αυτή ήταν σωστή τότε και, με την αυστηρή έννοια της οριστικής επιστημονικής απόδειξης, παραμένει σωστή.
Αυτό που αξίζει να ξανακοιτάξουμε είναι το επικοινωνιακό κουτί μέσα στο οποίο τοποθετήθηκε η υπόθεση. Όταν μια ανοιχτή υπόθεση βρίσκεται συνεχώς στο ίδιο ράφι με πραγματικές ανοησίες — μικροτσίπ, 5G, ψεύτικες “ανακρίσεις” και κατασκευασμένα αποσπάσματα — ο αναγνώστης μπορεί εύκολα να πάρει ένα μήνυμα ισχυρότερο από αυτό που πραγματικά αποδεικνύουν τα δεδομένα.
Το πρόβλημα δεν είναι να πεις «δεν αποδείχθηκε». Το πρόβλημα αρχίζει όταν ο αναγνώστης ακούει «έχει διαψευστεί».
Ο Fauci επίσης δεν είναι το ίδιο πράγμα με την προέλευση του ιού
Υπάρχουν τουλάχιστον τρία διαφορετικά ερωτήματα που συχνά γίνονται ένα κουβάρι: αν αμερικανικά χρήματα χρηματοδότησαν συγκεκριμένη έρευνα μέσω συνεργασιών, αν η έρευνα αυτή πληρούσε έναν συγκεκριμένο ορισμό gain-of-function και αν μια εργαστηριακή δραστηριότητα προκάλεσε την πανδημία.
Το να αποδειχθεί το πρώτο δεν αποδεικνύει αυτομάτως το τρίτο. Το να υπάρχει διαφωνία για το δεύτερο δεν λύνει την προέλευση του SARS-CoV-2. Αυτές οι διακρίσεις είναι ακριβώς ό,τι θα έπρεπε να προστατεύει ένα καλό fact-check.
Η βαθμολογία του MEDIA WATCH
Τι άντεξε: το 2021 δεν υπήρχε απόδειξη ότι το lab leak είχε συμβεί. Επίσης, ο ισχυρισμός περί συγκεκριμένης «ανάκρισης» του Fauci μπορούσε να ελεγχθεί ανεξάρτητα από την προέλευση του ιού.
Τι γέρασε άσχημα: η εποχή στην οποία μια σοβαρή αλλά μη αποδεδειγμένη εργαστηριακή υπόθεση μπορούσε επικοινωνιακά να μπλέκεται με την ευρύτερη ταμπέλα της COVID παραπληροφόρησης. Οι ίδιες οι αμερικανικές υπηρεσίες αργότερα αναγνώρισαν δύο εύλογες υποθέσεις και ο ΠΟΥ εξακολουθεί να ζητά τα στοιχεία που χρειάζονται για να κλείσει οριστικά το ζήτημα.
Και κάπως έτσι ο ελέφαντας δεν είναι «αποδείχθηκε το lab leak»
Ο πραγματικός ελέφαντας είναι πολύ πιο ενδιαφέρων: πόσο επικίνδυνο είναι το fact-checking όταν η βεβαιότητα της παρουσίασης τρέχει γρηγορότερα από τη βεβαιότητα των δεδομένων;
Το 2021 το κοινό ήθελε απαντήσεις. Η πολιτική ήθελε στρατόπεδα. Τα κοινωνικά δίκτυα ήθελαν ετικέτες. Η επιστήμη όμως είχε —και εξακολουθεί να έχει— ανοιχτά ερωτήματα.
Και μερικές φορές η πιο τίμια απάντηση δεν είναι «TRUE» ή «FALSE».
Είναι: «Δεν ξέρουμε ακόμη. Κρατήστε τον φάκελο ανοιχτό.»
Πηγές έρευνας: Ελληνικά Hoaxes (7/7/2021), αποχαρακτηρισμένες αξιολογήσεις ODNI για την προέλευση της COVID-19, WHO/SAGO Independent Assessment 2025 και δημοσιοποιημένο υλικό ODNI Ιουνίου 2026. Το άρθρο διαχωρίζει ρητά τις κυβερνητικές καταγγελίες από τα επιστημονικά συμπεράσματα.
Ελληνικά 