Όταν ένας ιός περνά από τα ζώα στον άνθρωπο, η εικόνα που σχηματίζεται μοιάζει σχεδόν κινηματογραφική: ένας αόρατος υπερκακός που ετοιμάζεται να κατακτήσει τον κόσμο. Και όχι άδικα. Οι ζωονόσοι ιοί βρίσκονται πίσω από μερικές από τις πιο καταστροφικές πανδημίες των τελευταίων δεκαετιών. Κι όμως, η πραγματικότητα είναι πολύ πιο ανησυχητική και πολύ πιο ανθρώπινη.
Οι ιοί αυτοί δεν «σχεδιάζουν» την επίθεσή τους. Εκμεταλλεύονται τις συνθήκες που εμείς δημιουργήσαμε: την ολοένα στενότερη επαφή μας με τα ζώα, την καταστροφή φυσικών οικοτόπων και το εμπόριο άγριας ζωής. Με άλλα λόγια, το σκηνικό της κρίσης το έχουμε στήσει εμείς.
Η μελέτη που ανατρέπει όσα πιστεύαμε
Σύμφωνα με νέα επιστημονική έρευνα, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Cell, οι περισσότεροι ιοί που προκάλεσαν πρόσφατες επιδημίες και πανδημίες ήταν (πριν περάσουν στον άνθρωπο) σχεδόν «ασήμαντοι». Δεν υπήρχαν σαφή ίχνη εξελικτικών αλλαγών που να προμήνυαν το άλμα τους στο ανθρώπινο είδος.
Το εύρημα αυτό έρχεται να γκρεμίσει μια από τις πιο διαδεδομένες θεωρίες: ότι οι ιοί χρειάζονται ειδικές, σπάνιες μεταλλάξεις για να μπορέσουν να μολύνουν τον άνθρωπο και να εξαπλωθούν.
Αντίθετα, η μελέτη δείχνει κάτι πολύ πιο ανησυχητικό: ίσως ο κίνδυνος να ήταν πάντα εκεί και απλώς εμείς του δώσαμε την ευκαιρία.
Ο πραγματικός κίνδυνος: η έκθεση, όχι η μετάλλαξη
Τα νέα δεδομένα υποδεικνύουν ότι η εξάπλωση των ασθενειών δεν εξαρτάται τόσο από ξαφνικές γενετικές αλλαγές των ιών, όσο από τη δική μας έκθεση σε αυτούς.
Αν αυτό ισχύει, τότε η ανθρωπότητα βρίσκεται σε ένα επικίνδυνο σημείο: δεν περιμένουμε έναν «μεταλλαγμένο» ιό για να ξεσπάσει η επόμενη πανδημία. Μπορεί ήδη να υπάρχει και να περιμένει απλώς την ευκαιρία.
COVID-19: ένα ακόμη πλήγμα στις θεωρίες συνωμοσίας
Η μελέτη ρίχνει φως και στη διαμάχη για την προέλευση της COVID-19. Ο επικεφαλής συγγραφέας Joel Wertheim, καθηγητής ιατρικής στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Σαν Ντιέγκο, είναι σαφής: «Από εξελικτική άποψη, δεν βρίσκουμε καμία απόδειξη ότι ο SARS-CoV-2 διαμορφώθηκε μέσω επιλογής σε εργαστήριο ή παρατεταμένης εξέλιξης σε ενδιάμεσο ξενιστή».
Και συνεχίζει με ακόμη πιο αιχμηρό τρόπο: «Αυτή η απουσία αποδεικτικών στοιχείων είναι ακριβώς αυτό που θα περιμέναμε από ένα φυσικό ζωονόσο και αποτελεί ένα ακόμη καρφί στο φέρετρο για τις θεωρίες εργαστηριακής χειραγώγησης».
Στο μικροσκόπιο οι πιο επικίνδυνοι ιοί
Οι επιστήμονες ανέλυσαν γονιδιώματα από μερικούς από τους πιο γνωστούς και επικίνδυνους ιούς:
Γρίπη Α
Έμπολα
Marburg
mpox
SARS-CoV
SARS-CoV-2
Εστίασαν στην περίοδο λίγο πριν από τη μετάδοση στον άνθρωπο, αναζητώντας ενδείξεις «προετοιμασίας» των ιών.
Χρησιμοποιώντας εξελιγμένα φυλογενετικά μοντέλα, εξέτασαν την πίεση φυσικής επιλογής σε τρία κρίσιμα στάδια:
Στους φυσικούς ζωικούς ξενιστές
Πριν τη μετάδοση στον άνθρωπο
Κατά την αρχή της ανθρώπινης επιδημίας
Το αποτέλεσμα ήταν ξεκάθαρο: Καμία ένδειξη προσαρμογής πριν τη μετάδοση. Οι αλλαγές ξεκινούν αφού οι ιοί μπουν στον ανθρώπινο πληθυσμό.
Η ανατροπή: οι ιοί είναι ήδη «έτοιμοι»
Όπως τονίζει ο Καθηγητής Wertheim: «Τα ευρήματά μας αμφισβητούν την ιδέα ότι οι πανδημικοί ιοί είναι εξελικτικά ξεχωριστοί πριν φτάσουν στους ανθρώπους». Και προειδοποιεί: «Πολλοί ιοί μπορεί ήδη να έχουν τη βασική ικανότητα να μολύνουν και να μεταδίδονται μεταξύ ανθρώπων. Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία είναι η έκθεση του ανθρώπου σε αυτούς». Με απλά λόγια: δεν χρειάζεται να αλλάξει ο ιός, αρκεί να αλλάξει το περιβάλλον.
Το μοναδικό «παράδοξο»: η γρίπη του 1977
Η μελέτη, ωστόσο, εντόπισε μια αξιοσημείωτη εξαίρεση. Η επανεμφάνιση της γρίπης Α H1N1 το 1977, μετά από 20 χρόνια απουσίας, φαίνεται να έχει διαφορετική ιστορία. Οι επιστήμονες εντόπισαν γενετικά στοιχεία που υποδεικνύουν εργαστηριακή προέλευση, πιθανώς από αποτυχημένη δοκιμή εμβολίου. Ο Καθηγητής Wertheim δηλώνει: «Η ιστορία της γρίπης του 1977 είναι ακόμη πιο συναρπαστική από αυτήν της COVID-19».
Προηγούμενες έρευνες είχαν ήδη εντοπίσει ύποπτες ομοιότητες με στελέχη της δεκαετίας του 1950 και τώρα η εικόνα φαίνεται να συμπληρώνεται.
Το μάθημα για το μέλλον: δεν φταίνε μόνο οι ιοί
Η επανεξέταση των πανδημιών δεν είναι απλώς ακαδημαϊκή άσκηση. Είναι εργαλείο επιβίωσης. Οι επιστήμονες προειδοποιούν: ενώ τα εργαστηριακά ατυχήματα παραμένουν πιθανός κίνδυνος, η κύρια απειλή βρίσκεται αλλού: στις συνθήκες που επιτρέπουν στους ιούς να περνούν από τα ζώα στους ανθρώπους.
Η επόμενη πανδημία ίσως έχει ήδη ξεκινήσει
Ο Καθηγητής Wertheim κλείνει με μια προειδοποίηση που δύσκολα αγνοείται: «Στόχος μας δεν είναι μόνο να κατανοήσουμε το παρελθόν, αλλά να είμαστε καλύτερα προετοιμασμένοι για το μέλλον». Και το μήνυμα είναι σαφές: «Πρέπει να εστιάσουμε στην επιτήρηση, την πρόληψη και τη μείωση των ευκαιριών για τη συνεχή καταιγίδα ιικής εξάπλωσης».
newsbeast.gr
Ελληνικά 